Cách chăm sóc cây mai kiểng

Do cây mai dễ trồng, dễ sống nên việc chăm sóc không nhiều, và cũng không hao tốn nhiều công sức nặng nhọc. Trừ những cây mai kiểng quí hiếm, có giá cao thì chủ nhân của chúng mới bận tâm chăm sóc hằng ngày. Còn những cây mai chỉ có giá trị… tầm tầm bậc trung, chừng đôi ba triệu bạc trở xuống, đa số sau Tết được chủ sang chậu, thay đất mới xong là bị bỏ bê, chỉ thỉnh thoảng mới được lưu tâm tưới bón. Mãi đến vài ba tháng cận Tết, việc o bế chăm sóc cho từng gốc mai mới thực sự bận rộn đối với người làm vườn. Vì lúc này có ra sức chăm lo thì mới hy vọng có mai đẹp chơi Tết!

Việc chăm sóc cho cây mai kiểng chủ yếu có những việc cần làm sau đây:

Sang chậu, thay đất mới

Trồng mai trong chậu kiểng, xưa nay thường có lệ “sang chậu, thay đất mới” mỗi năm một lần, diễn ra khoảng vài tuần sau Tết Nguyên Đán. Đó là cách nhà vườn dưỡng mai sau Tết.

Cây mai sau mùa rụng lá và ra hoa, sẽ thay lại toàn bộ lớp lá mới. Vì vậy, cây nào cũng cần được người trồng “hà hơi tiếp sức” thêm thì mới sinh trưởng tốt được. Việc sang chậu, thay đất mới cho cây vào lúc này là cần thiết và đúng thời điểm.

Việc sang chậu chỉ áp dụng cho những cây mai còn tơ, mỗi năm mỗi lớn, chậu cũ năm trước không còn phù hợp nên cần phải thay chậu khác lớn hơn mà trồng. Đối với mai trưởng thành, hoặc cây mai lão chỉ thay chậu mới khi chậu cũ bị sứt mẻ, hay quá cũ, quá xấu, còn nếu còn sử dụng tốt thì không cần thiết phải thay.

Muốn sang chậu mà tránh làm thương tổn đến bộ rễ của cây mai thì trước đó một ngày nên tưới đẫm nước vào chậu cho đất trồng được mềm, không còn đóng vón cục thành cả tảng cứng nữa. Nhờ đất mềm nên hôm sau ta nhấc cây mai ra khỏi chậu với cả bầu đất không mấy khó khăn.

Dịp này nếu sử dụng lại chậu cũ thì tranh thủ cọ rửa cả trong lẫn ngoài chậu cho thật sạch là dùng lại được. Nếu có chậu mới để thay vào thì chậu cũ nên đem ra phơi vài nắng, sau đó cất giữ vào góc vườn sau này dùng lại.

Để xử lý bộ rễ cũ quá “khổ”, nặng nề ta dùng cái móc rễ chọc vào bầu đất để moi bớt đất ra ngoài, sau đó dùng kéo cắt bỏ những rễ già, rễ bị hư giập, bị sâu bệnh… nhờ đó mà cây mai có bộ rễ nhẹ nhàng hơn, gọn gàng hơn.

Tranh thủ dịp này ta cũng cắt tỉa bỏ những cành nhánh mọc rườm rà để tạo lại tán cây cho gọn nhẹ đẹp đẽ hơn. Sau đó trồng cây kiểng vào chậu với đất mới được pha trộn với nhiều chất giàu dinh dưỡng (đã trình bày ở phần “đất trồng mai”) giúp cây sinh trưởng tốt hơn.

Cây mới được sang chậu, thay đất mới, mấy ngày đầu nên đặt trong bóng râm, hoặc để bên chái nhà mát mẽ. Những ngày sau đó mới rê chậu ra nắng từ từ…

Bón thúc

Chậu trồng mai dù lớn cũng không chứa được nhiều chất dinh dưỡng để nuôi cây suốt cả năm, vì vậy ta cần bón thúc cho cây theo định kỳ: từng quí một lần, hay bón theo cách thông thường là trước và sau mùa mưa. Phân bón thúc vào chậu là phân hữu cơ hay phân vô cơ, hoặc dùng hỗn hợp cả hai loại phân này cũng được.

Bón lần đầu nên tăng đạm cao để giúp cây đủ sức đâm chồi nẩy lộc nhanh, với phân NPK : 30 – 10 – 10.

Phân hóa học có thể hòa với nước để tưới khắp mặt đất chậu, hoặc rải quanh rìa chậu, khi tưới nước phân sẽ ngấm vào đất từ từ.

Nếu bón thúc cho mai bằng phân hữu cơ thì nên dùng phân bò khô đập cho tơi nhuyễn rồi bón trên lớp đất mặt chậu, hoặc dùng phân bánh dầu, bẻ thành miếng nhỏ bằng ngón tay cái, dùng cây xoi ba bốn lỗ cách xa gốc để nhét phân xuống sau đó lấp kín đất lại…

Đối với những cây mai trồng thẳng ngoài đất vườn như cây mai trồng cạnh bàn vọng thiên chẳng hạn, ra Tết trong tiết xuân mát mẻ, ta cũng tỉa cành tạo tán lại cho gọn nhẹ, sau đó lo bón phân vun gốc. Bón phân cho cây mai trồng ngoài vườn có nhiều cách, trong đó cách được nhiều người áp dụng rộng rãi là đào một cái rãnh tròn và cạn chừng 20cm, cách gốc với bán kính 30cm để rải phân xuống, sau đó phủ đất lấp kín rãnh lại.

Diệt cỏ dại

Môi trường sống của cây mai kiểng đã tạo điều kiện rất tốt để cỏ dại xuất hiện và sinh sôi nẩy nở càng ngày càng nhiều. Dù có tận diệt hết sạch hôm nay thì một vài tuần sau ta lại thấy chúng xuất hiện.

Vậy cỏ dại do đâu mà có? – Hột cỏ một phần có lẫn trong đất, trong phân chuồng, một phần nữa nương theo gió mà phát tán đi khắp nơi. Hễ gặp môi trường ẩm ướt thì chúng nẩy mầm, và gặp đất đai màu mỡ ở chậu mai kiểng chúng lại càng sinh sôi nẩy nở nhanh hơn… Do cỏ dại tranh ăn chất bổ dưỡng có trong đất chậu với cây mai nên hễ thấy cỏ dại xuất hiện ở gốc mai lúc nào thì ta nên tận diệt ngay lúc ấy. Nên nhổ cỏ dại bằng tay, nhổ tận gốc, sau đó gom lại một nơi phơi khô rồi un cháy thành tro.

Phòng trừ sâu rầy

Cây mai sở dĩ sống lâu năm là nhờ có sức đề kháng cao và ít bị sâu bệnh tác hại. Thế nhưng, cây mai cũng dễ… sống dở chết dở với các loài sâu nhỏ, đôi khi còn chết khô từ cành đến thân bởi loài sâu nhỏ chỉ bằng cọng chân nhang.. Vì lẽ đó việc phòng trừ sâu rầy giúp mai sinh trưởng tốt là việc nên quan tâm chú ý thường xuyên, nhất là đối với những cây mai quí hiếm.

Bệnh cháy lá:

Lá cây được đánh giá là “lá phổi” của cây. Cây mai thường bị bệnh cháy lá. Bệnh này không gây chết cây, nhưng dễ làm cho cây suy yếu. Triệu chứng đầu tiên là ở phần đuôi lá hoặc quanh rìa lá có hiện tượng bị khô. Dần dần, phần khô này sẽ ăn lan hết cả phiến lá khiến lá chết khô và rụng xuống. Bệnh này do nhiều nguyên nhân sinh ra, và chỉ người trực tiếp chăm sóc cây mai mới đoán được và từ đó sẽ có cách chữa trị thích hợp:

Do bón phân quá liều lượng

Phân bón đề cập ở đây là phân hóa học. Phân hóa học khi bón vào cây sẽ đem lại hiệu quả nhanh, nhưng phải bón đúng liều lượng và bón đúng phương pháp mới đem lại kết quả tốt. Không nên bón phân vào gốc mà phải bón cách gốc mai với đường bán kính khoảng 30cm, hoặc hòa với nước và tưới.

Do phun xịt thuốc trừ nấm, trừ sâu quá liều lượng

Nhiều người do quá quí cây mai hay vườn mai của mình nên đã sử dụng thuốc trừ nấm trừ sâu quá liều lượng bằng cách tuần nào cũng phun xịt thuốc lên cây để phòng ngừa nấm và sâu bệnh. Việc làm này vừa tốn phí công sức và tiền bạc vừa không mang lại lợi ích gì cho cây, còn làm cho các giống sâu rầy lờn thuốc nữa.

Do lớp đất mặt chậu bị “đóng váng”

Do tưới nước cho cây liên tục nhiều ngày, nhiều tháng nên lớp đất mặt của chậu mai bị dẽ xuống thành một “khối” cứng khiến bộ rễ mai thiếu dưỡng khí để sống, dẫn đến việc cây mất sức mà sinh bệnh cháy lá. Vì vậy mỗi tháng một đôi lần, ta dùng cái bay nhỏ xới lớp đất mỏng trên mặt chậu kiểng để được tơi xốp thông thoáng giúp rễ cây bên dưới có điều kiện tốt để phát triển mạnh, từ đó tìm được nhiều nguồn thức ăn bổ dưỡng trong đất để nuôi cây.

Do đáy chậu bị bít lỗ thoát nước lâu ngày

Đất trồng mai cần đủ độ ẩm thường xuyên nhưng không được úng ngập. Nếu vườn trồng mai mà bị ngập nước chỉ một hai ngày là cây sẽ bị thúi rễ, dẫn đến vàng lá và chết cây. Mai trồng trong chậu kiểng nếu các lỗ thoát nước ở đáy chậu bị những tạp chất lẫn lộn trong đất bít kín khiến nước tưới hay nước mưa không thể thoát ra hết được cũng dễ làm cho bộ rễ của cây mai đó bị thúi, dẫn đến hiện tượng vàng lá, cháy lá, cây suy yếu dần và chết. Vì vậy, hằng ngày sau khi tưới nước vào chậu mai, hoặc sau những cơn mưa lớn, ta nên theo dõi xem hệ thống thoát nước dưới đáy chậu có tốt không. Nếu lỗ thoát nước bị tắc nghẽn phải khai thông ngay. Mỗi chậu trồng mai phải trổ từ hai đến ba lỗ thoát nước mới đủ, và phải kê chậu lên cao khỏi mặt đất khoảng 10cm để nước bên trong thoát ra được dễ dàng.

Bị nấm tác hại

Cũng do bị ngập úng nên các bào tử nấm, bào tử vi khuẩn và tuyến trùng có sẵn trong đất mới có cơ hội tốt để phát triển mạnh, rồi tấn công vào bộ rễ, từ đó cây mất sức dẫn đến bộ lá bị khô cháy.

Thiếu nước tưới

Trồng mai mà lâu ngày không tưới, nhất là trong mùa hạn hán thì cây làm sao mà tươi tắn được? Đất trồng quá khô cằn nên rễ không tìm được đủ chất dinh dưỡng trong đất để nuôi cây. Tuy mai là cây có khả năng chịu hạn giỏi, nhưng nếu thiếu nước tưới lâu ngày, cây sẽ hết nhựa dẫn đến tán lá héo úa và rụng dần…

Phòng trừ nấm

Nấm hồng thường xuất hiện ở những cây mai có tán lá rậm rạp; hoặc đất trồng quá ẩm ướt. Nấm hồng (Corticium salmonicolor) thường bám vào thân cây, cành cây, nơi có vỏ bị nứt nẻ. Lúc mới xuất hiện, ta thấy những đốm vàng màu hồng nhỏ, sau đó lan rộng dần thành những đám màu hồng, khiến cây hay cành mai bị khô nhựa mà chết.

Phòng trừ bằng cách phun xịt thuốc diệt nấm Rovral 50 WP với nồng độ 0,2 phần trăm. Thấy nấm hồng xuất hiện ở nơi nào trên thân cây thì diệt bằng cách dùng bàn chải nhỏ (bàn chải đánh răng) chà xát cho nấm bong tróc ra, sau đó bôi thuốc Bordeaux lên. Cứ bôi thuốc vài lần như vậy sẽ diệt được. Với những cành bị nấm làm cho khô nhựa, nên cắt bỏ rồi đem ra khỏi khu vực trồng đốt thành tro.

Trừ bọ trĩ, nhện đỏ

Bọ trĩ còn gọi là rầy lửa, thân mình rất nhỏ thường bám vào các lá non ở đọt mai. Ban ngày bọ trĩ tụ tập từng nhóm thu mình núp ở dưới mặt lá cho nên ta khó phát hiện chúng. Ban đêm, bọ trĩ mới xuất hiện và ăn lá non, chồi non cây mai.

Còn nhện đỏ (Panonychus) cũng có thân mình rất nhỏ màu đỏ, nếu không quan sát kỹ ta khó phát hiện ra chúng. Chúng tụ tập dưới mặt lá mai non ở đầu đọt cành để hút nhựa lá mà sống khiến lá đọt bị héo quắt lại. Nhện đỏ còn giăng tơ quấn các lá non khiến đọt cành bị thui chột không phát triển được.

Trị bọ trĩ và nhện đỏ bằng cách kiểm tra thường xuyên mặt dưới các lá tận ngọn cành. Chỉ cần phát hiện có sự hiện diện của chúng, dù ít cũng nên phun xịt ngay một trong các thuốc sau đây: Lananate, Regent, Confidor…

Trừ sâu đục thân

Cây mai tuy sống được cả trăm năm, nhưng lại dễ chết khô vì một loại sâu nhỏ bằng cọng chân nhang và dài chừng 1cm, đó là sâu đục thân. Cách sống của con sâu này là đục một lỗ nhỏ trên lớp vỏ cành hay thân cây mai, rồi từ đó khoét sâu vào lõi gỗ và ăn luồn vào đấy khiến cành hay thân bị sâu đục chẳng bao lâu bị chết khô.

Lỗ sâu đục thường quá nhỏ nên ít ai để ý đến, nhưng nếu thấy chung quanh miệng lỗ có một nhúm nhỏ bột gỗ mịn như mạt cưa do sâu từ trong lỗ đùn ra thì mới biết là cành hay thân cây mai đó đã bị sâu đục thân xâm nhập. Trên cành chỉ cần bị sâu đục một lỗ cũng đủ gây cho cành đó chết khô rồi!

Khi phát giác ra lỗ sâu đục nếu cành đã héo rủ thì chỉ còn cách cưa bỏ và đốt đi. Cây mai nào bị sâu đục liệu “cứu” không được cũng đốn bỏ đừng tiếc. Nhưng, nếu cành hay cây bệnh còn tươi thì nên tìm cách diệt ngay con sâu trong lỗ đó.

Cách mà nhiều người thường làm là dùng mũi dao nhọn khoét lỗ sâu đục rộng ra, sau đó dùng móc kẽm luồn sâu vào đường sâu đục bắt sâu ra giết. Một cách khác là bơm vào lỗ sâu đục với thuốc Politrin 0,2 phần trăm, sau đó dùng đất sét bít kín miệng lỗ lại để sâu ngộ độc thuốc mà chết.

Sâu nái

Sâu nái to bằng đầu đũa, lúc nhỏ mình màu xanh lá, lớn lên trở thành màu nâu. Trên mình sâu nái có nhiều lông tua tủa như sâu róm, lỡ đụng vào sẽ gây dị ứng ở da, ngứa ngáy rất lâu.

Ban ngày sâu ẩn mình ở dưới phiến lá, chỉ ban đêm mới bò lên đọt cành ăn lá mai non làm trụi đọt. Nếu thấy chúng xuất hiện năm ba con thì lảy chiếc lá có sâu bám bỏ đi. Ngược lại, nếu chúng xuất hiện với số lượng nhiều thì phải dùng thuốc trừ sâu như Regent, Dimecron phun xịt dưới mặt lá cả cây mới trừ hết được.

Tóm lại, sâu rầy phá hại cây mai không nhiều, nhưng tác hại của chúng không nhỏ. Nếu phòng ngừa bằng cách phun thuốc rầy theo định kỳ hàng tháng hoặc vài tháng một lần thì nạn sâu rầy phá hoại vườn mai không đáng là mối lo lớn nữa…