PHƯƠNG PHÁP TẠO DÁNG THÂN CÂY CỦA BONSAI LĨNH NAM (PHƯƠNG PHÁP NUÔI CÀNH CẮT TỈA)

Phương pháp tạo dáng thân cây của Bonsai Lĩnh Nam là một kỹ thuật để mô tả quá trình liên kết tạo dáng thân cây cho Bonsai Lĩnh Nam. Không được lấy những thân cây Bonsai mà đoạn thân của nó quá thẳng hoặc quá cong, vì thân cây phải thể hiện được vẻ đẹp và sự sống động, nên bắt buộc phải là các đoạn nối liền nhau, các điểm nối phải có một mức độ hình dạng nhất định nhưng không được quá lớn. Từ đó thể hiện được sự mạnh mẽ và cổ xưa, thể hiện hình dáng một cây đại thụ sau khi bị thương vẫn dùng sức sống ngoan cường để chống chọi với thiên nhiên. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm Bonsai.

Mỗi trường tự nhiên khác nhau cùng với sự thay đổi lớn làm cho tư thế của vỏ vô cùng kỳ lạ, các loại hình dáng cây cũng nhờ vậy mà biểu đạt những nghĩa khác nhau. Từ việc đi qua nhiều nơi, trải nghiệm cuộc sống, không ngừng tìm hiểu sâu hơn, sắp xếp và phân loại, chúng được sử dụng làm tài liệu để sáng tạo ra cây cành Lĩnh Nam, đạt đến trong lòng đó có tính toán kỹ càng, cái gọi là “Công tại bôn”, ý tại ngoại” chính là đạo lí này.

Do hạn hán kéo dài và thiếu nước, những khóm cây rậm rạp tự nhiên hình thành nên những thân cây cao, gầy, nhiều đoạn, là một trong những loại thân cao chót vót. Chịu ảnh hưởng của từ tác động bên ngoài và hỏa hoạn, các thân cây sau khi bị đứt gãy thì nằm ngang trong lòng đất, thân cây mọc ra nhiều rễ mới, đâm chồi mọc ra các cành, nhánh và thân cây, từ đó hình thành hình dáng Bonsai kiểu cây mọc thành bụi.

Có những cây mọc ra từ những vết nứt trên ngọn núi cao. Chúng bị gãy đổ do thay đổi môi trường và sấm sét bão tuyết mà không thể nào trỗi dậy được. Chúng chỉ có thể trườn xuống để sinh trưởng, cho thấy tinh thần chiến đấu chống lại môi trường và sức sống bất diệt vô cùng đáng quý. Bonsai dáng thác đổ được tạo ra bằng việc tham khảo các chủ đề như vậy. Kể từ khi tạo ra kỹ thuật cắt tỉa vào những năm 20 của thế kỷ 20, nó đã phát triển từ vài loại ban đầu thành hơn vài chục loại ngày nay.

1. Ví dụ về “phương pháp nuôi cành cắt tỉa” của Bonsai dáng lớn

Trồng cây con rồi chăm sóc đến khi trưởng thành, đường kính thân trưởng thành là 15cm và chiều cao của nó là 85 - 90cm. Các cây con bắt đầu bị cắt khi đường kính thân đạt 9cm và thân cây bị cắt bằng lưỡi cưa ở độ cao 40 đến 45cm. Thời điểm thích hợp là trong thời kỳ này mầm mỏ mới đâm ra vào mùa xuân. 20 ngày sau sẽ mọc ra rất nhiều mầm cây không đồng đều nhau. Khi điểm mầm phát triển đến khoảng 60 ngày, hãy tìm một điểm mầm tương đối lý tưởng ở độ cao 30 - 40cm và để nó phát triển thành thân kéo dài, các điểm mầm khác phát triển đến đường kính 1cm, ở độ dài 8- 10cm thì dùng kéo cắt cành bỏ những phần khác nhằm kiểm soát sự tăng trưởng của các nhánh này. Vị trí thiết kế thân kéo dài nằm ở trên hoặc dưới tầm ngắm ngang mặt nhìn và thiết kế tùy theo hình dáng của gốc cây. Nếu đó là một cây thẳng hơi nghiêng sang phải hoặc là một cây dáng nghiêng về bên phải thì giữ điểm mầm ở phía bên trái của vết cắt để làm thân kéo dài và hơi nghiêng sang trái; giữ lại một điểm mầm nữa làm tầng nhánh ở phía bên phải tương ứng và cố định vị trí của nó thấp hơn một chút so với chiều cao giả định. Nếu là Bonsai cây thẳng nhưng hơi nghiêng sang trái hoặc Bonsai cây dáng nghiêng về bên trái thì giữ lại điểm chồi kéo ở phía bên phải của vết cắt làm thân kéo dài và hơi nghiêng sang phải; giữ lại một điểm mầm nữa làm tầng nhánh ở phía bên trái tương ứng và cố định vị trí của nó thấp hơn một chút so với chiều cao giả định.

2. Phương pháp tạo hình dáng cây nghiêng sang hướng phải

Nếu rễ bên trái (rễ lớn) của Bonsai cây thẳng hoặc Bonsai cây nghiêng về bên phải tương đối to tròn, nổi cộm, phần bổ tương đối dài thì lấy điểm mầm bên trái của thân chính làm thân kéo dài và tạo tầng nhánh đầu tiên ở phía bên phải tương ứng. Mầm mầm của thân kéo dài ở đoạn thứ hai phải được cố định bằng dây sắt từ sớm, hơi nghiêng sang trái và đồng thời cũng hơi nghiêng về phía sau một chút, mục đích là để hình thành vòng tròn quay theo chiều kim đồng hồ, tìm mầm ở phía bên phải tương ứng để làm tầng nhánh đầu tiên, đồng thời sử dụng dây sắt cố định vị trí thấp hơn chiều cao giả định một chút, phần kéo dài thành một tầng nhánh. Như vậy sau khi cây sinh trưởng theo phương hướng giả định thì vẫn được phân bổ theo chiều cao, có lợi cho phần tách các tầng lớp rõ ràng.

Mỗi bộ phận của thân cây đều cần xoay vòng biến hóa để thân cây không bị đổ cứng và càng tăng thêm vẻ đẹp tự nhiên. Độ dài của mỗi đoạn cũng theo một tỷ lệ nhất định với đường kính thân và chiều dài. Đoạn thân đầu tiên và tầng nhánh đầu tiên được quyết định bởi tổng chiều cao. Mỗi đoạn được cắt ở khoảng cách 10 - 15cm. Tầng nhánh đầu tiên lấy điểm mầm ở độ cao khoảng 35cm, sau khi hoàn thành, tổng chiều cao là 85 - 90cm, tương đối hợp lý và phù hợp với quy luật tự nhiên.

Nếu đường kính thân được thiết kế nhỏ hơn 12cm thì có thể giữ điểm mầm làm tầng nhánh thứ hai ở vị trí có độ cao bằng 40% tổng chiều cao được thiết kế trước đó, đây là chiều cao thích hợp nhất. Khi đường kính của thân kéo dài bằng 50% đường kính mặt cắt ngang của thân cây ban đầu thì có thể cắt bỏ bộ phận thừa ở vị trí giao nhau của thân cây ban đầu và thân cây kéo dài, mặt cắt thân cây là 120°, để mặt cắt thân cây sớm lành và sẽ có lợi cho việc thu nhỏ vết thương và thúc đẩy cây sinh trưởng.

Khi đường kính của thân kéo dài bằng 70% so với đường kính thân ban đầu, đoạn thứ hai của thân cây coi như cơ bản đã hoàn thành và quy trình tạo nhánh ở phía bên phải tương ứng và tìm điểm mầm ở độ cao 45 - 50cm, có thể nhìn thấy thân cây cong và xoay vòng nhìn theo chiều ngang tầm nhìn. Điểm mầm nên ở phía bên phải của thân cây và chếch về phía trước, đó là đoạn thân kéo dài thứ 3. Tìm một mầm ở vị trí tương ứng bên trái làm tầng nhánh thứ hai. Khi nhánh phát triển đến đường kính 0.6cm, hãy cố định nó bằng một dây sắt ở vị trí thấp hơn so với hướng giả định. Khi đường kính thân kéo dài bằng 50% đường kính thân chính thì có thể cắt bỏ bộ phận thừa ra của thân chính ở vị trí giao nhau của thân cây ban đầu và thân cây kéo dài, mặt cắt thân cây là 120°. Khi đường kính thân kéo dài thứ ba bằng 70% đường kính kéo dài thứ hai thì cắt bỏ ở vị trí có chiều cao phù hợp. Sau đó, tìm một điểm mầm có chiều cao phù hợp và có vị trí hướng về phía sau khi nhìn ngang trong các điểm mầm bên trái, đó là đoạn thân thứ tư. Đồng thời cũng giữ lại một điểm mầm ở vị trí thích hợp bên phải để làm tầng nhánh thứ ba. Nếu không có điểm mầm phù hợp, bạn hãy tìm một điểm mầm ở gần đó và khi nó phát triển đến đường kính 0.6cm, hãy cố định nó bằng dây sắt để điều chỉnh nó theo hướng phù hợp. Tầng nhánh thứ ba cũng được điều chỉnh tốt hơn ở mức thấp như mô tả ở trên. Lặp lại phương pháp này nhiều lần cho đến khi tán cây phát triển mới thôi. Tỉ lệ đường kính thân và tầng nhánh tượng phát triển, mặt cắt ngang của nó sẽ lành lại, vừa không ảnh hưởng đến sự tăng trưởng lại mang tính mạnh mẽ và cổ xưa. Với sự tăng lên của từng đoạn thân và tầng nhánh, phần trước chúng cũng sẽ tiếp tục phát triển. Khi phát triển lên đến tán cây, phần thứ nhất đến thứ tư của thân và tầng nhánh đã hoàn thành được 80%. Sẽ mất 16 năm để hoàn thành toàn bộ, chuyển sang trồng trong bồn cảnh bên bốn năm nữa, như vậy một tác phẩm hoàn mỹ đã hoàn thành. Kỹ thuật này cũng phù hợp với các loại cây lớn khác (Hình 3-6a).

(Hình 3-6a). Hình ảnh 3-6a: Một phác thảo cây bonsai dáng nghiêng hướng bên phải, với các mức chiều cao đánh dấu (cm):

3. Thao tác tạo thế cây nghiêng hướng bên trái

Nếu các nhánh rễ bên phải (rễ lớn) của bộ rễ trong bồn Bonsai cây thẳng và bồn Bonsai cây nghiêng về bên trái bị phồng to cuộn lên và phân bố dài hơn, lấy điểm chồi bên phải của thân cây để làm thân kéo dài và có phần tầng nhánh thứ nhất ở phần bên trái tương ứng. Ở giai đoạn đầu, đoạn thứ 2 của điểm chồi của phần thân kéo dài phải được cố định bằng dây sắt ngay từ lúc còn sớm, nghiêng về bên phải và đồng thời cũng nghiêng về phía sau một chút, mục đích là để tạo ra một vòng quay và thể hiện ra hướng xoay ngược chiều kim đồng hồ, tìm một điểm chồi ở phía bên trái tương ứng của nó để làm phần tầng nhánh thứ nhất, và cố định bằng dây sắt ở độ cao thấp hơn, mọc ra thành tầng nhánh. Điều này có lợi cho việc sau khi phát triển ở độ cao giả định, cây vẫn ở trong sự phân bổ chiều cao, làm cho các tầng lớp trở nên rõ ràng.

Mỗi đoạn của thân cây phải được xoay vòng biến đổi, để thân cây không bị khô cứng, trở nên tự nhiên và đẹp hơn. Chiều dài của mỗi đoạn cũng có tỷ lệ nhất định với đường kính của thân và kích cỡ của chiều dài. Mà đoạn thân đầu tiên và phần tầng nhánh được giữ lại đầu tiên chịu sự điều khiển của tổng chiều cao thân chính, mỗi đoạn sẽ cắt cành theo khoảng cách từ 10 - 15 cm, tầng nhánh thứ nhất sẽ lấy điểm chồi ở độ cao khoảng 35 cm , khi hoàn thành thì tổng chiều cao từ 85 đến 90 cm, chiều cao này tương đối hợp lý và phù hợp với quy luật tự nhiên.

Nếu đường kính thân cây được thiết kế nhỏ hơn 15 cm hoặc lớn hơn 15cm, thì điểm bắt đầu cho giai đoạn cành thứ hai vào khoảng 40% tổng chiều cao được thiết kế trước đó. Khi đường kính của thân cây kéo dài mọc đến độ bằng 50% đường kính mặt cắt ngang của thân cây ban đầu, thì có thể cưa bỏ bộ phận nhỏ ra thân cây chính tại điểm giao nhau với thân cây kéo dài, mặt cắt của cành nghiêng 120, và làm phần vỏ ở mặt cắt ở thân cây chính của nó lành sớm, sẽ có lợi cho việc giảm ít độ thương tích và thúc đẩy sự tăng trưởng cho cây.

Khi đường kính của thân kéo dài đạt 70% so với đường kính thân ban đầu, thì đoạn thứ hai về cơ bản đã hoàn thành và lặp lại quy trình như quy trình đoạn thứ nhất. Cắt bỏ phần cành ở độ cao 50cm, và tìm điểm chồi ở độ cao khoảng 45 - 50 cm, ở tầm nhìn ngang có thể thấy bên trái của thân và cành cây uốn cong và xoay vòng. Điểm chồi tốt nhất nên ở phía bên trái và hơi nghiêng về phía trước, đây là đoạn thân cây kéo dài thứ ba. Tại điểm tương ứng, tức là phía bên phải tìm một chồi để làm tầng nhánh thứ hai. Khi nhánh ở bên phải phát triển đến đường kính 0.6 cm thì cố định nó bằng một dây sắt theo hướng hơi thấp hơn so với chiều cao giả định. Khi đường kính của thân kéo dài bằng 50% đường kính của thân chính, thì cắt bỏ bộ phận thừa của thân chính ở góc giao với thân kéo dài. Mặt cắt ngang thân nghiêng 120. Khi đường kính của thân kéo dài thứ ba bằng 70% đường kính của thân kéo dài thứ hai, thì cắt bỏ ở chỗ mà chiều cao tương đối thích hợp; trong số các điểm chồi ở phía bên phải, tìm một điểm chồi có độ cao thích hợp và có hướng hơi nghiêng về sau để làm điểm chồi. Đây là đoạn thân thứ tư.

Ở vị trí thích hợp phía bên phải tương ứng như vậy, để lại một điểm mầm làm tầng nhánh thứ 3. Nếu không có điểm chồi phù hợp, thì có thể tìm một điểm khác ở vị trí gần đó, đợi đến khi đường kính của cành mới từ 0.6 cm thì dùng dây sắt cố định và điều chỉnh hướng cành thích hợp. Tầng nhánh thứ ba cũng được làm ở độ cao như trên nhưng thấp hơn một chút sẽ đẹp hơn. Cứ lặp lại phương pháp này cho đến khi mọc đến phần ngọn cây thì thôi. Sau khi mỗi đoạn phát triển, mặt cắt ngang của nó sẽ lành lại, vừa không ảnh hưởng đến quá trình phát triển, mà còn thể hiện sự mạnh mẽ và nét cổ xưa. Cùng với sự gia tăng mỗi cành và tầng nhánh, thì cành ở đoạn trước đó và tầng nhánh cũng không ngừng phát triển, khi phát triển tới ngọn cây thì đoạn cành thứ nhất tới thứ tư của thân và các tầng nhánh đã hoàn thành được 80%. Đến khi hoàn thành toàn bộ sẽ mất 16 năm, để chuyển sang chậu trang trí sẽ cần thêm 4 năm nữa, như vậy một sản phẩm hoàn mỹ coi như được hoàn thành. Kỹ thuật này cũng phù hợp với các loại cây lớn khác (Hình 3-7).