Tạo dáng thế đẹp cho cây mai

Cây mai trồng ngoài vườn với kiểu dáng trời sinh tự nhiên, hiếm tìm được cây nào có dáng thế thích hợp để trồng làm kiểng cả. Trừ trường hợp một số ít cây mai hoang dã, do phải sống lâu năm trong môi trường quá khắc nghiệt nhiều mặt nên mới tự có được những dáng thế đẹp tự nhiên hợp với kiểu mẫu của cây kiểng mà thôi.

Nói cách khác, một cây mai muốn trở thành cây kiểng có giá trị về mặt thẩm mỹ thì cần phải có bàn tay khéo léo của nghệ nhân hoa kiểng giàu kinh nghiệm bỏ công ra uốn tỉa, tháp ghép mới… nên hình nên dáng được.

Để tạo dáng thế cho cây mai được dễ dàng và hợp với tự nhiên hơn, trước hết ta phải nghiên cứu kỹ kiểu dáng ra sao của từng cây một, từ đó mới tạo được thế phù hợp cho cây ấy.

Thường thì những cây mai tơ mới vài năm tuổi, thân cành còn mềm mại dẻo dai dễ uốn sửa hơn là những cây mai già. Hơn nữa việc tạo hình sửa dáng cho cây mai thường tốn kém nhiều thời gian: sớm lắm là nửa năm, còn lâu thì phải tính hàng năm, vài ba năm. Vì vậy, cây mai vài năm tuổi bắt đầu tháp ghép, uốn tỉa, chờ vài năm sau “chơi” được là vừa…

Tạo dáng thế cho một cây không nhất thiết phải ”làm đẹp” toàn diện cho cây mai ấy, có trường hợp chỉ cần uốn sửa một đoạn thân, một số cành, có khi là bộ rễ hoặc chỉ tạo sẹo mà thôi. Và phần nào thấy thuận tiện, dễ dàng thì thực hiện trước, hoặc kết hợp nhiều công việc trong một thời điểm cũng tốt, nếu thấy tiện lợi…

Trong nghệ thuật tạo dáng thế cho mai kiểng, các phần sau đây thường được chú ý tới:

✓ Sửa bộ rễ:

Chỉ những cây mai nhiều năm tuổi ta mới tính đến việc tạo cho nó có bộ rễ bò ngoằn ngoèo trên mặt đất chậu để hợp với hình ảnh cây đã sống lâu năm, đúng với “kiểu mẫu “ tự nhiên của cây mai già sống ngoài hoang dã.

Sửa bộ rễ không khó lắm, chỉ mất nhiều thời gian chờ đợi mới gọi là đẹp được. Thời gian chờ đợi đó phải từ ba bốn năm trở lên.

Việc làm trước hết là nhẹ tay xới lớp đất mỏng trên mặt chậu (tránh làm đứt rễ) để tìm ba bốn cái rễ con to khỏe nhất tỏa về các hướng khác nhau, rồi moi chúng lên cho “sống” hẵn trên mặt đất. Điều cần là thao tác phải nhẹ tay, phải cẩn thận để các rễ được chọn đó không bị gảy, giập mới tốt. Nên uốn chúng “bò” theo các hướng khác nhau để tạo cảm giác cho người xem về sự vững chải của cây do có bộ rễ cứng cáp bên dưới.

Lúc đầu nên nuôi dưỡng bốn năm rễ, nhưng cuối cùng chỉ cần giữ lại chừng ba cái rễ có hình thù nổi bật nhất và nằm vào đúng vị trí thích hợp nhất là vừa, vì rằng có nhiều rễ mọc nổi quá có thể làm rối mắt người xem.

✓ Sửa phần gốc cây:

Cây nào phần gốc cũng nở nang hơn phần thân. Cây càng già gốc càng lớn. Có nhiều cây phần gốc không lớn hơn phần thân, gặp trường hợp này… có sao đành chịu vậy, vì tạo gốc to ra so với thân không phải là chuyện dễ dàng.

Nếu dáng cây đẹp sẵn, không nỡ bỏ đi thì chỉ còn cách sử dụng đến kỷ xảo tạo sẹo, tạo hốc lõm, tạo những đoạn vỏ bị toác xước… Nói chung là tạo thương tật cho cây, và đó cũng là cách lão hóa cây. Nếu những thương tật này đã đẹp và có vẻ hợp lý thì sự khiếm khuyết về gốc nhỏ có thể châm chế được.

Với cây mai có gốc lớn sẵn, việc tạo sẹo hay những u nần tương đối dễ dàng hơn.

✓ Sửa phần thân cây:

Thân cây bao giờ cũng nhỏ hơn đoạn gốc. Thân cây mai tơ có thể thẳng ở phần dưới và hơi uốn lượn ở phần gần ngọn. Nhưng, với cây mai già thì thân phải hơi cong, hợp với dáng đứng của các cụ già với chiếc lưng gù. Uốn thân cây nếu có sẵn những dụng cụ chuyên dụng thì việc làm vừa nhanh vừa dễ. Nếu không thì phải áp dụng theo nhiều cách như neo, treo, hoặc dùng cây cứng để chống chỏi mới uốn nắn theo chiều mà mình mong muốn được. Chiều cong của cây có thể cho ngã về hướng phải hay trái, tránh để chỏi hướng chính diện vì như vậy là không đúng kỹ thuật tạo dáng cây kiểng.

✓ Sửa cành tạo tán:

Cây mai đẹp một phần nhờ vào tán lá của nó. Muốn cây có tán lá đẹp thì trước hết phải lo uốn tỉa cành nhánh sao cho sự phân bố của các cành vừa linh động, vừa thanh tú và tạo được sự thông thoáng cần thiết;

Trên cây phải có đủ cành già, cành non. Nói theo cách chơi mai của người xưa thì điều đó tượng trưng cho hình ảnh của đạo cha con, đạo tớ thầy, hoặc đạo phu thê…

Thực tế cho thấy, trên cây mai già mà có sự hiện diện của các cành non, cũng biểu tỏ được sinh lực tiềm ẩn trong cây còn khá dồi dào. Già mà còn khỏe là điều xưa nay ai ai cũng mong muốn.

Một cây mai đẹp, cành nằm cận gốc không nên nằm sát mặt đất chậu, mà cũng không quá cao hơn mặt đất chậu trên 20cm, vì như vậy sẽ tạo sự “trống chân” trông xấu, chẳng khác gì người mặc quần dài mà trơ ống chân ra ngoài vậy.

Cành dưới cùng cũng phải là cành to nhất và dài nhất. Các cành sắp xếp trên đó cứ ngắn dần…nhờ đó cây mới có bộ tán đẹp theo dạng cây thông. Khi uốn sửa cành tránh làm gảy giập, với những cành nằm sai vị trí nên áp dụng cách uốn “tế thân”, tức khéo léo uốn cành đó vòng qua thân cây để chuyển về hướng khác (nếu không muốn sử dụng đến phương pháp ghép cành).

Cây mai đẹp lá phải xanh tươi gần như có độ bóng mượt. Muốn được vậy, ngoài việc tưới bón đầy đủ còn phải lo phun xịt thuốc trừ các loại sâu rầy phá hại cây mai theo định kỳ đã định sẵn.

✓ Kỹ thuật lão hóa mai kiểng:

Thực tế cho thấy cây mai già bao giờ cũng đẹp hơn cây mai tơ, vì lẽ ở cây mai già có nhiều đặc điểm thu hút được sự chú ý của mọi người, và cũng dễ dàng gây được nguồn xúc cảm dạt dào ở người chiêm ngưỡng.

Vậy, những đặc điểm đó là gì?

Đó là những thương tật xuất hiện nhiều nơi trên nhiều bộ phận của cây từ gốc đến thân, cành.. như vỏ sù xì, như những u nần, hốc lõm, chứng tích của sự đào thải tàn khốc của thời gian.

Do lẽ đó, xưa nay, người trồng mai nào cũng muốn “biến” cây mai mình trồng trở thành cây kiểng già lão nhờ vận dụng đến kỹ thuật lão hóa cây trồng. Dù ai ai cũng thừa biết rằng sẽ phải bỏ nhiều công sức và tốn nhiều thời gian mỏi mòn chờ đợi ngày các thương tích trên cây… thành sẹo!

✓ Cách tạo hang hốc:

Sau khi tìm được vị trí thích hợp trên cây mai, ta dùng mũi dao nhọn khoét sâu vào lớp vỏ tạo nên một lỗ hỏm sâu. Việc làm này đã gây gián đoạn sự lưu thông của nhựa nguyên khiến nhựa ứ đọng và đùn cao lên chung quanh lỗ hỏm, tạo nên hang hốc trông hết sức… tự nhiên.

✓ Cách tạo nét già cỗi:

Sự già cỗi của cây mai biểu hiện qua lớp vỏ sần sùi, nứt nẻ như làn da nhăn nheo của người cao tuổi, qua những mảng vỏ bị toác ra lòi cả lõi gỗ bên trong… Những chi tiết này, ở cây mai không bao giờ có.

Muốn tạo vỏ sần sùi, nghệ nhân thường dùng bàn chải sắt chà xát mạnh tay trên bề mặt vỏ, hoặc dùng lưỡi cưa sắt cũ đã mòn răng cạo nhẹ thành lằn dọc theo thân cây… Chỉ chờ một thời gian sau đó, những đường hằn này sẽ biến thành sẹo, trông giống như những đường nứt nẻ chằng chịt trên lớp vỏ cây mai già.