Bàn về nghệ thuật bonsai lĩnh nam

Trong quá trình sáng tạo, một chậu Bonsai có thể được coi là tác phẩm xuất sắc khi các bộ phận của nó phải được hợp nhất và thống nhất hài hòa với nhau, nếu không thì không phải là một tác phẩm xuất sắc. Trong quá trình tạo hình cho Bonsai, các bộ phận để thưởng lãm gồm rễ, thân, cành, lá, hoa và quả nên thống nhất với nhau và tạo hình hài hòa, nghĩa là hình dáng, khối lượng, đường nét, màu sắc, hình thức, phong cách, v.v... của bồn cây đều đòi hỏi phải có tính đồng nhất, tính tương đồng và tính nhất quán ở mức độ nhất định, mang lại cho người thưởng lãm cảm giác thống nhất hài hòa. Một tác phẩm Bonsai thành công phải kết hợp được những thay đổi phức tạp trong việc tạo hình thân cành,... thành một chỉnh thể thống nhất với nhau, như vậy mới có thể tạo ra một tổng thể nghệ thuật “hài hòa”. Sự thống nhất trong tạo hình Bonsai bao gồm: sự thống nhất về nguồn cảm hứng nghệ thuật, về hình thức, về kỹ thuật, về đường nét và sự thống nhất của bộ phận và toàn thể. Chỉ có như vậy mới có thể đạt đến được mục tiêu thống nhất hài hòa. Do đó, cần chú ý đến mối quan hệ giữa phong cách và tư thế của cây trong tạo hình Bonsai.

Tính tổng thể và bộ phận trong tạo hình Bonsai

(1) Phải xoay quanh chủ đề, làm nổi bật nguồn cảm hứng nghệ thuật và phong cách hài hòa. Tạo hình của các bộ phận như rễ, thân, cành, ngọn, và các bộ phận khác của cây Bonsai phải hài hòa, tiêu chuẩn này là điểm mấu chốt và phương hướng để sáng tạo Bonsai. Ví dụ, nếu bạn muốn biểu hiện hình tượng cổ xưa, già nua, thương tàn, nhưng có sức sống bền bỉ kiên cường dù đã trải qua bao thăng trầm biến cố của thời gian, thì bạn có thể tạo ra một bồn Bonsai theo phong cách thân mục. Vỏ của thân cây nên để bong tróc lả tả, để lộ nhiều phần lõi gỗ, trên thân có các rãnh, lỗ, khe hở, hố và các vết sần, vết sẹo cây do gỗ bị mục, vỏ cây, vỏ cành già cỗi nhăn nheo. Toàn bộ các nhánh và ngọn cây tương đối thanh đạm đơn giản và phù hợp với vẻ ngoài già cỗi, thích hợp với phần rễ Bàn Long hoặc rễ to tròn già cỗi. Như vậy thì tạo hình tổng thể mới phối hợp ăn ý, thống nhất hài hòa.

(2) Gốc, cành, ngọn và tư thế của thân cây chính phải phối hợp hài hòa với nhau. Tác phẩm Bonsai nên dựa trên cơ sở là phong cách thân cây, các bộ phận khác nên làm nền cho thân cây chính, làm nổi bật thân cây chính, các bộ phận của cây cần phối hợp hài hòa với nhau. Chỉ khi khiến cho thân cây chính xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Bonsai thì mới có thể làm nổi bật được hiệu quả tổng thể trong một khoảnh khắc. Ví dụ, thân cây theo hình thức thẳng đứng, có nội hàm nghệ thuật mạnh mẽ và hùng vĩ, thì tất cả các yếu tố bộ phận nên tập trung vào đặc điểm này để tạo hình.

Nếu bạn sử dụng cành móng gà mạnh mẽ, rễ dạng tròn to và mọc rộng, ngọn cây có hình xoắn ốc để phối hợp với thân cây chính, thì sẽ thể hiện chuẩn thẩm mỹ là “khí tới thần tới”, kết nối khí và thế của cây với nhau và chuyển hóa lẫn nhau thì mới có thể tạo ra hiệu quả nghệ thuật. Nếu chỉ trình bày và phân tích về cách sắp xếp, bố trí thì chỉ có thể chứng minh một khía cạnh của cấu trúc nguyên lý hội họa, hơn nữa mặt khác cần phải kết hợp “khí” của khí chất và thần vận để trình bày rõ ràng. Sắp xếp bố cục Bonsai không bằng Bonsai có thế. Bonsai tuyệt mỹ muốn đạt được có “thế”, thì bắt buộc phải kết hợp “khí” với “thế” và áp dụng chúng vào Bonsai, đó chính là cái gọi là “khí” và “thế”. Làm thế nào để hiểu “khí” và “thế” trong nghệ thuật Bonsai? Khí thuộc âm và thế thuộc dương. Âm dương là một danh từ thay thế, nó đại diện cho mối quan hệ triết lý về sự vật đối lập và thống nhất, dựa vào nhau để tồn tại, tác dụng lẫn nhau và chuyển hóa lẫn nhau. Ví dụ: nếu trời là dương và đất là âm, không có đất thì không có trời.

Sự biến đổi của thời tiết ảnh hưởng đến sự thay đổi và chuyển dịch của trái đất. Những trình bày và phân tích về “khí” và “thế” trong nghệ thuật Bonsai chính là cùng một triết lý về mối quan hệ giữa âm và dương, cấp độ tương đối sâu sắc, không giống như trực quan cành hướng sáng là cành dương, cành không hướng sáng là cành âm vậy, hoàn toàn tiềm ẩn theo phương thức nội hàm, dựa vào sự khai thác, thuyết minh và giải thích của các nhà nghệ thuật. Từ đó cho thấy, có sự thúc đẩy khí của cây thì mới có cảm nhận về “thế”, cái gọi là “thế” ắt phải làm, “thế” như vũ bão, không thể ngăn cản, sắp xếp chỉ là một bản gốc của bố cục tư thế hình thức, cái tinh hoa nên nằm ở “khí”, có khí của cây thì mới có khí thế, mới có cách biểu đạt cảm hứng, thần vận lấy “khí” làm động lực.

Uy phong bất diệt

Ý nghĩa của thế trong hiệu quả tổng thể

Thói quen thị giác của con người là trước tiên ngắm nhìn tổng thể và sau đó mới tới các bộ phận khác. Cảm giác ánh nhìn đầu tiên là trọng điểm của tạo hình, “Thế cây cảnh” là trực quan nhất và ấn tượng sâu sắc nhất. Khi thưởng lãm Bonsai thì điều đó cũng không ngoại lệ: bắt đầu từ hiệu quả tổng thể của tác phẩm, và sau đó đi sâu vào rễ, thân, cành, lá, chậu, và trang trí. “Thế cây” là yếu tố đầu tiên để đánh giá Bonsai. Thiết kế là sự biểu hiện của sáng tạo và là một quá trình tư duy hình ảnh. Thiết kế của tạo cảnh trong Bonsai phải nắm bắt được bản chất đặc trưng của đối tượng thiết kế, sắp xếp và tổ chức các đối tượng muốn thể hiện. Cách tốt nhất để sáng tạo bản thiết kế là vẽ lại nội dung hình ảnh muốn thể hiện bằng đồ họa trên giấy. Đôi khi để tăng tính biểu cảm và sức hấp dẫn của nghệ thuật, bố cục và quy tắc tổng thể có thể sử dụng phương pháp phóng đại để hoàn thành. Phóng đại là cách hiệu quả nhất để tạo “Thế Bonsai”, và cần phải coi không gian trống là trọng tâm của thiết kế. “Dày không thông gió, thưa không đứng vững” là sự đối lập và thống nhất của mâu thuẫn, là phương pháp hiệu quả nhất và là cái then chốt để tạo ra thế Bonsai. Tạo hình là việc sử dụng các kỹ thuật nghệ thuật để tạo nên và hoàn thiện hình tượng tổng thể mà mình muốn thể hiện. Tạo hình Bonsai thân cây là toàn bộ quá trình sáng tạo, hoàn thiện sản phẩm thông qua việc tối ưu hóa và kết hợp các thân cây, cành, lá, chậu cảnh, đồ trang trí và khung cây. Hơn nữa hiệu quả tổng thể của tác phẩm là biểu hiện bên ngoài của thế Bonsai, là một kiểu thần thái, khí chất, đặc trưng mà chỉnh thể tác phẩm biểu hiện, là sự tổ hợp của đường nét bên ngoài và nội dung bên trong, là sự tái hiện và thăng hoa của cảnh quan thiên nhiên. Trong đó nội hàm là sự hợp nhất của thần thái bên ngoài và bản chất hồn cốt bên trong của cảnh vật. Ngắm nhìn từ xa, có một hiệu quả nghệ thuật kì diệu như hớp hồn người xem, khiến họ không thể không dừng lại thưởng lãm. Việc thưởng lãm Bonsai trước hết là coi trọng thế của nó. “Phù dao trực thượng” - Lên như diều gặp gió, “Phiên giang đảo hải” - Dời sông lấp biển” đều là những thế cây phô trương cái đẹp của nó ra bên ngoài. “Tọa vững như chuông, đứng vững như tùng”, “Mượt mà nhờ có mưa xuân, ấm áp như ngọc vừa luyện”, đây là thế tĩnh ẩn bên trong. Thế cây có thể lay động lòng người và có thể tác động đến tâm hồn con người. Thông qua biểu hiện của thế cây để đi sâu vào quan niệm nghệ thuật, nâng cao tính nghệ thuật là vấn đề then chốt để khẳng định tác phẩm đó thành công hay thất bại.

Hình thức biểu hiện của Thế Bonsai

Thế cây ở khắp mọi nơi. Tất cả bề ngoài của sự vật đều tồn tại “Thế” ẩn ở phía trong và “Thế” phô trương ra ngoài. “Thế” và “Thái” tồn tại phụ thuộc vào nhau, “Thế” và “Vận” hòa vào nhau cả bên ngoài lẫn bên trong. Thế cây mạnh mẽ, tươi tốt thì sức sống tràn trề; thế cây đón khách thì nho nhã, lịch thiệp; thế cây cuồn cuộn đổ thì “Ba vạn thước cao dòng thẳng xuống”; thế cây hùng dũng, kì vĩ thì xao động trời xanh; thế cây kì vĩ cheo leo tựa đá từ trên đỉnh núi cao sà xuống, thế cây siêu kì thì thanh cao bay bổng, thoát tục, không vướng bụi trần... nhiều không thể kể xiết. Thế của Bonsai - Cây cảnh là một hình ảnh vật thể, hữu hình, có thể nhìn ngắm, sờ mó và cảm nhận.

Đặc trưng hình thái của Thế Bonsai

Thế Bonsai được tạo thành từ Lượng cảm, Động cảm và Lực cảm. Lượng cảm được sản sinh ra từ trọng lượng và thể tích, cho nên các tác phẩm quy mô lớn được bày trong sân triển lãm thường luôn mang lại cho mọi người cảm giác đặc biệt bắt mắt. Động cảm được sản sinh ra từ sự quan sát của mọi người đối với các vật thể chuyển động. Chuyển động chắc chắn sẽ có đặc điểm, khi người xem nhìn thấy chuyển động tương đồng hoặc tương tự một lần nữa thì sẽ thấu hiểu được “Động cảm”, thông qua Động cảm để lĩnh hội được Lực cảm. Đây là sự kết hợp hài hòa, thống nhất chặt chẽ giữa Động cảm và Lực cảm để tạo ra “Thế”.

Quan hệ giữa Thế và Lực của Bonsai

Lực là sự vươn dài của Thế, Thế là sự gom góp của Lực, có Lực thì sẽ có Thế. Thế phát mà động, Lực theo đó mà sinh ra động. Tác phẩm Bonsai thành công thì cái thế lớn và hiệu quả cao bao quanh nó có thể gợi mở, thay đổi tình cảm của người thưởng lãm, có thể đem đến tiếng nói chung, cụ thể mà nói thì chính là tự cảnh mà ngộ ra tình, đạt đến sự gắn bó, giao hòa giữa cảnh và tình, sự thống nhất giữa dáng vẻ bên ngoài và ý tưởng bên trong, tức là lĩnh hội được ý đồ sáng tác, tư tưởng chủ đề của tác giả tự dáng vẻ bên ngoài của tác phẩm, từ đó hiểu sâu sắc hơn nội hàm ý nghĩa của tình và cảnh mà tác giả muốn thể hiện, cuối cùng khiến cho người thưởng lãm có những liên tưởng tình cảm khác nhau, sản sinh ra cảm hứng nghệ thuật đối với Bonsai.

Cách lấy Thế và tạo Thế Bonsai

Cách lấy thế Bonsai là phát hiện và sử dụng tư thế vốn có của cây cảnh thông qua việc quan sát và so sánh lặp đi lặp lại nhiều lần. Tạo thế Bonsai là tạo ra thế cây với hình thái hoàn toàn mới bằng phương pháp thủ công nhân tạo. Là một môn nghệ thuật, Bonsai chắc chắn phải thể hiện được tư tưởng tình cảm của tác giả, các yếu tố chủ quan của tác giả đóng một vai trò cực kỳ quan trọng. Cách lấy thế Bonsai chủ yếu là phát hiện đầy đủ cá tính và tinh hoa của cây cảnh, từ đó lấy làm ý tưởng thiết kế, cũng tức là lấy vật liệu, thu thập tư liệu để xác định chủ đề. Tạo thế Bonsai chủ yếu được quyết định bởi cách sắp xếp vị trí, cách kết thúc ở phần đỉnh ngọn và cách để trống của thân cành, sự nuôi dưỡng tổng thể của các cành nhánh và thế cảnh. Cây cảnh trong Bonsai Lĩnh Nam rất có sở trường trong việc thể hiện cành nhánh, đó cũng là một trong những điểm quan trọng để thưởng lãm. Các nét trong hội họa thư pháp Trung Quốc có thể thể hiện những tình cảm nhất định, có thể thể hiện được cường độ, nhịp điệu và âm luật, càng có thể thể hiện được thế của toàn cảnh Bonsai. Việc sử dụng đường nét để tạo hình là nét đặc sắc của quốc họa Trung Quốc. Bonsai và thư pháp là “nghệ thuật chị em” - hình thức nghệ thuật cơ bản gần giống nhau, cho nên các đường nét trong nghệ thuật Bonsai cũng có thể thể hiện ra những tình cảm nhất định, thậm chí có thể phản ánh các đặc trưng thời đại riêng.

Nghệ thuật hiện đại nhấn mạnh phải thể hiện được vẻ đẹp của kết cấu, nhịp điệu và âm luật trong tác phẩm. Là một hình thức nghệ thuật, Bonsai cũng phải theo kịp thời đại. Tuyệt mỹ siêu phàm là cấp độ cao nhất của nghệ thuật Bonsai: trong sáng tạo Bonsai, tác giả đưa những nghiên cứu và hiểu biết sâu sắc về tự nhiên, tư tưởng tình cảm cá nhân vào Bonsai, khiến cho phong cách của tác phẩm rõ ràng, đạt tới mức độ cảnh theo ta nhưng không vượt qua quy tắc, đó mới là tuyệt mỹ siêu phàm. Để đạt đến cấp độ này, các tác giả Bonsai phải có sở trường về vận dụng cách lấy thế và tạo thế Bonsai để làm phong phú thêm hiệu quả nghệ thuật.

Tiếu xuân phong

BÀN VỀ TẠO HÌNH NGHỆ THUẬT BONSAI LĨNH NAM

Tính tổng thể và bộ phận trong tạo hình Bonsai

Nếu bạn sử dụng cành móng gà mạnh mẽ, rễ dạng tròn to và mọc rộng, ngọn cây có hình xoắn ốc để phối hợp với thân cây chính, thì sẽ thể hiện nét thống nhất hài hòa. Một ví dụ khác là tạo hình của bồn Bonsai thân uốn cong nên sử dụng “phương pháp nuôi cành cắt tỉa”, thân cây quanh co uốn lượn, cành lá rõ ràng. Do đó, “Cương” là đặc trưng chủ yếu của nó, nhưng các nhánh bên của nó cũng nên sử dụng các “cành cong” cứng và mạnh để phối hợp hài hòa với thân chính, tuyệt đối không nên sử dụng các nhánh cong quá nhiều, phá vỡ các nguyên tắc cơ bản của sự phát triển hài hòa.

(3) Phối hợp cân đối hài hòa về tư thế của cây chính và cây phụ, cây và phụ kiện, cá thể và quần thể. Đối với những bồn Bonsai hình thức hai thân chính thì hướng mọc dài của hai thân đó phải phối hợp thống nhất với nhau, đây là sự hài hòa. Hình thức hai thân chính của các loại cây mọc dại thì bố cục một thân thẳng, một thân nghiêng cũng là một kiểu phối hợp hài hòa tự nhiên. Nhưng trong các bồn Bonsai kiểu cây mọc thành bụi, phần thân chính đều là thân thẳng thì sẽ phối hợp hài hòa, mà các loại cây mọc tạp với trung tâm cành chính là các cành cây thẳng đứng, các cành còn lại đều mọc nghiêng, hình thành nên cấu trúc hình dạng tỏa ra thì cũng là một kiểu phối hợp hài hòa. Trong các bồn Bonsai cây mọc thành bụi, việc lựa chọn cây nên chọn cả cây to và nhỏ, cao và thấp, có cây thẳng và cây nghiêng, nhằm đạt đến sự phối hợp hài hòa, thống nhất phong cách, tư thế tự nhiên của cây chính và cây phụ. Với bồn cây mọc thành bụi mà có hơn 5 cây thì nên chia nó thành 2 đến 3 nhóm để sắp xếp bố cục mặt bằng, đây cũng chính là sự hài hòa về bố cục. Khi điểm xuyết thêm các phụ kiện trong tạo hình bồn Bonsai, hình dạng của các phụ kiện phải thống nhất hài hòa với ý muốn thể hiện của cây chính, phục vụ cho thân chính của nó, không được để cái phụ lấn át cái chính, phá đi hiệu quả nghệ thuật tổng thể.

Sử dụng mối quan hệ giữa tỉ lệ và sự cân đối hài hòa một cách khéo léo

Tỷ lệ là một yếu tố quan trọng trong tính thẩm mỹ của Bonsai cây cảnh. Cái gọi là “Thốn” (kích cỡ) trong “Súc long thành thốn” (kích cỡ dài ngắn rất hợp lý, tinh tế) đã nói rõ lí do ẩn chứa trong đó.

Nếu như loại cây và hình dáng cây có kích cỡ như nhau, nhưng tỉ lệ không hài hòa thì sẽ giảm đi rất nhiều hiệu quả nghệ thuật của nó. Tỉ lệ xuyên suốt toàn bộ quá trình sáng tạo trong tạo hình Bonsai, bao gồm tỉ lệ to-nhỏ, cao- thấp, mảnh-thô, dài-ngắn,... Liệt kê như sau: Sự hài hòa về tỉ lệ thân chính, chủ yếu bao gồm sự hài hòa về tỉ lệ các bộ phận của thân cây chính và sự hài hòa trong tỉ lệ giữa các cây chính với nhau. Nếu cây chính mà có phần dưới thô, phần trên mảnh thì cây đang chuyển sang quá trình tự nhiên. Nếu cây chính có dáng uốn cong thì từ phần dưới ngắn dần lên phần trên. Đối với tạo hình của Bonsai hai thân hoặc từ 2 thân trở lên, thân của cây chính nên thô và cao, trong khi đó cây phụ thì nên tương đối thấp và nhỏ. Bồn Bonsai cây mọc thành bụi thì thường chuộng phía trước to, phía sau nhỏ, nghĩa là cảnh gần nên lớn và cảnh xa nên nhỏ. Trong Bonsai hai thân, tỷ lệ giữa chiều cao và chiều rộng của tán cây phụ nên có tỉ lệ thích hợp với cây chính và tỉ lệ phần ngọn của cây phụ cũng thường nhỏ hơn phần ngọn của cây chính.

Sự phối hợp đồng bộ giữa cảnh, bồn và khung

Tỉ lệ phối cảnh về kích thước của khung, bồn và cảnh nên hài hòa, tuy tỉ lệ phối cảnh về hình thức tạo hình của các Bonsai khác nhau và chậu cũng không giống nhau, nhưng xét từ góc độ thị giác thì nếu chậu quá lớn, cây trồng sẽ thấp ngắn và yếu ớt. Ngược lại, nếu cây to và chậu nhỏ thì lại trông có vẻ phần đầu nặng, phần chân nhẹ, rất không chắc chắn. Thông thường, khi sử dụng chậu dài cho các bồn Bonsai thân cây thẳng hoặc nghiêng, chiều dài chậu bằng khoảng 2/3 chiều rộng của toàn bộ phần tán của các nhánh cây thì sẽ tương đối thích hợp. Kích thước của một vài khung cây nên dùng theo kích cỡ của chậu, chậu dài thì khung cũng dài, chậu ngắn thì khung nên ngắn. Tỉ lệ của các phụ kiện trang trí cũng nên hài hòa, vừa bao gồm tỉ lệ hài hòa giữa phụ kiện và cây, vừa bao gồm tỉ lệ hài hòa giữa các phụ kiện với nhau. Như khi bàn về vấn đề vẽ tranh cho rằng: “Trượng sơn chỉ thụ, thốn mã phân nhân”, tức là khi vẽ núi cao một trượng, thì cây phải cao một tấc, vẽ ngựa cao một tấc thì vẽ người cao một phân, trong Bonsai cũng cần chú ý đến mối quan hệ tỷ lệ như thế, phụ kiện cũng nên nắm bắt nguyên tắc không gian gần to xa nhỏ, nếu phụ kiện quá lớn, điều này sẽ làm cho ý vốn dĩ muốn miêu tả cây cối cao to lại trở nên nhỏ bé.

Sự hài hòa về màu sắc trong tạo hình Bonsai cây cảnh

(1) Các loại cây khác nhau đều nên có sự hài hòa, cân đối về màu sắc. Trong các bồn Bonsai hai thân, ba thân hoặc cây mọc thành bụi thì thường sử dụng cùng một loại cây. Cùng một loại cây không những tư thế tương tự nhau mà màu sắc cũng cân đối hài hòa với nhau. Nếu trong bồn Bonsai cây mọc thành bụi mà sử dụng nhiều loại cây có màu sắc khác nhau thì nên phân chia chính, phụ, cây phụ chỉ đóng vai trò phối hợp để tô điểm, tuyệt đối không được lấn át cây chính, phá vỡ sự hài hòa về màu sắc trong bồn.

(2) Màu sắc của chậu hài hòa với cảnh của cây. Khi chọn chậu, thì màu sắc của chậu phải phối hợp hài hòa với cây. Đối với các thân cây già nua và vỏ cây bong tróc thì thường sẽ sử dụng các chậu cây có màu sắc thậm tối, phong cách cổ xưa; cây mà lá màu nhạt, tư thế cây mềm mại tinh tế thì phù hợp với chậu màu trơn nhạt; trong khi thưởng lãm các chậu cảnh có hoa có quả, nếu màu sắc hoa quả đậm thì thường chọn chậu có màu tối, mà màu sắc hoa quả nhạt thì thường chọn chậu có màu sắc nhạt.

(3) Màu sắc của các phụ kiện nên được phối hợp hài hòa với cảnh và chậu, nhưng màu sắc của các phụ kiện nhỏ nên khác với màu sắc của chậu cảnh. Nói tóm lại, không nên quá rắc rối, lộn xộn, làm người xem bị rối mắt, nên suy nghĩ nghiêm túc, tuân theo các quy tắc và không ngừng trau dồi trình độ nghệ thuật thì mới có thể sáng tạo ra bồn Bonsai Lĩnh Nam hoàn hảo.

GIÁ TRỊ THƯỞNG LÃM CỦA BONSAI LĨNH NAM

Phong thái của các bồn Bonsai khác nhau

Một cây non vươn lên cao thì bị gió thổi cong và cả thân cây bị uốn cong xuống, may mắn thay, tính dẻo dai của chất gỗ khá cao nên cây không bị gãy. Vừa qua tai nạn này, một tai nạn khác lại tới: lũ lụt ập tới dữ dội và cuốn trôi hết đất bùn, may mà rễ cây cắm sâu vào kẽ đá nên cây không bị bật lên, gió mưa vô tình biến đổi thất thường, lên xuống thăng trầm, không biết đã trải qua bao nhiêu kiếp nạn và tranh đấu bao nhiêu lần,... Bồn Bonsai Cửu Lí Hương theo kiểu thân uốn cong chính là một bản thiên anh hùng ca về một sinh mạng kiên cường luôn không ngừng chống chọi với môi trường khắc nghiệt. Chống chọi là bản năng sinh mạng của Bonsai, chỉ có chống chọi mới có thể sống sót và những sinh mệnh Bonsai ấy lại càng có sức chống chọi bền bỉ dẻo dai!

Ngoại hình độc đáo, cảm hứng dâng trào

Rễ cây lộ ra to và nổi lồi lõm, phản ánh ngày tháng lâu dài, xa xăm và sự xói mòn đất một cách nghiêm trọng. Độ thô to và lực hướng thẳng xuống cắm sâu vào lòng đất của cây thể hiện trí tuệ sinh tồn, khả năng chống chọi và quyết tâm kiên định. Những thân cây thô to, uốn lượn xuống phía dưới và nằm dài trong không trung, đã cho thấy thế cây như con rồng khổng lồ đang khám phá biển xanh, cảnh tượng ấy vô cùng kỳ lạ và tráng lệ, khiến người ta kinh ngạc! Thân cây phụ nằm ở vùng đất phía sau, thống nhất với khí vận của thân cây chính làm tăng thêm sức mạnh. Hình dáng của các nhánh chính và nhánh phụ biến đổi đa dạng, đa số thì đều hướng lên trên, đây là một xu thế đặc trưng của thực vật và thể hiện một cách sinh động tinh thần không sợ khó khăn và luôn luôn phấn đấu hướng lên của con người. Hình ảnh cây của tác phẩm Bonsai độc đáo và phóng khoáng, cho thấy sức mạnh thời gian đã trải qua biết bao năm tháng, cây non đã biến thành cây cổ thụ, hiển hiện ra một chặng đường dài phong quang hùng tráng.

BONSAI LÀ MỘT MÔN NGHỆ THUẬT CAO CẤP

Sự khác nhau về địa vị (độ cao thấp) của các loại hình nghệ thuật

Nghệ thuật Bonsai có một nền văn hóa dân tộc rộng lớn và sâu sắc, cũng là một sự kế thừa văn hóa truyền thống của Trung Quốc và hòa nhập với tinh thần dân tộc Trung Quốc. Cốt lõi của tinh thần văn hóa Trung Quốc là “Thiên nhân hợp nhất”, sự hợp nhất của vạn vật và bản thân, cho rằng con người và thiên nhiên là một tổng thể không thể tách rời. Trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên thì luôn chủ trương thống nhất hài hòa và nghe theo ý trời.

Đồng chí Trần Nghị nói rằng Bonsai là loại hình “nghệ thuật cao cấp”. Điều này cho thấy được thuộc tính cơ bản nhất của nghệ thuật Bonsai. Trong vô vàn các loại hình nghệ thuật, tại sao nghệ thuật Bonsai lại đủ điều kiện để được gọi là nghệ thuật cao cấp? Bất kỳ loại hình nghệ thuật nào cũng mang tính nghệ thuật và tính sản phẩm thương mại, nhưng bên cạnh đó, nghệ thuật Bonsai còn có tính sinh mệnh, tính sinh mệnh của nghệ thuật Bonsai là thuộc tính bản chất nhất để phân biệt với các loại hình nghệ thuật khác và có vai trò mang tính quyết định.

Điểm yếu của nghệ thuật Bonsai là thiếu nghiên cứu và khám phá phát triển, nhưng sự phát triển và vận động của sự vật không cân bằng, Trung Quốc là một nước có nền văn minh lâu đời và có nền văn hóa lịch sử phong phú, trong những năm gần đây, đã có một lượng lớn những người đam mê Bonsai tham gia vào cuộc thảo luận về lý thuyết nghệ thuật Bonsai, nghệ thuật Bonsai được đưa vào thảo luận là một niềm hi vọng, chỉ có nâng cấp từ nghệ thuật truyền thống lên tầm cao học thuật, mới có thể dễ dàng quốc tế hóa và hiện đại hóa.

Bonsai xứng đáng với danh xưng nghệ thuật cao cấp

Giữa các loại hình nghệ thuật đều có điểm chung và điểm riêng của mình. Tính cá nhân là đặc điểm trong mâu thuẫn giữa các sự vật khác nhau, hay còn gọi tính đặc thù của mâu thuẫn. Đây cũng là yếu tố bên trong giải thích rõ cho sự khác biệt của các loại sự vật trên thế giới. Tính sinh mệnh của nghệ thuật Bonsai là thuộc tính bản chất của Bonsai. Cũng bởi vì có thuộc tính này mà nó được gọi là nghệ thuật cao cấp.

Ở đây cần nhấn mạnh một điểm rằng: Bonsai được gọi là nghệ thuật cao cấp, ý chỉ đặc tính vốn có của Bonsai, hiện nay có một số lượng lớn các sản phẩm kém chất lượng trong thị trường Bonsai, nó còn không được gọi là sản phẩm nghệ thuật mà chỉ là cây trồng trong chậu mà thôi.

Vẻ đẹp động thái của Bonsai có sức tác động thị giác mạnh mẽ và sức lay động tâm hồn. Khi thưởng lãm tác phẩm nghệ thuật, mọi người thường sử dụng hai chữ “sinh động”, hình thức vận động của sinh mệnh có đặc trưng mang nét đẹp nhất. Vẻ đẹp động thái của nghệ thuật Bonsai có thể truyền cảm hứng tốt nhất cho mọi người để giải thích về ý nghĩa của sinh mệnh. Những tác động thị giác và sức lay động tâm hồn được gợi ra khi thưởng lãm một tác phẩm Bonsai xuất sắc là điều mà các loại hình khác rất khó đạt được.

Vẻ đẹp động thái của tác phẩm được thể hiện trong sự kéo dài của sinh mệnh và sự thay đổi của các mùa trong năm. Độ kéo dài của sinh mệnh được chia thành nội lực và ngoại lực. Dưới tác dụng của nội lực, phần rễ sẽ mọc lan ra mặt chậu, thân cây sẽ mọc thô to và cao hơn, các cành nhánh rậm rạp, tươi tốt hơn, từ đó thể hiện sinh mệnh đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ. Dưới tác dụng của ngoại lực, cây cảnh sẽ thể hiện ra nhiều tư thế khác nhau, chẳng hạn như tư thế đang bị chèn ép, tư thế đang lên cao, tư thế đang cheo leo chênh vênh, tư thế đang khô héo, v.v... đây là sự miêu tả chân thực nhất về sự đấu tranh giữa sinh mệnh và ngoại lực. Vẻ đẹp của đường nét, tư thế, hình thái và cảm hứng nghệ thuật trong các tác phẩm Bonsai cũng khó để diễn tả bằng lời. Sự thay đổi theo mùa của cây cảnh lại gồm hai loại là lâu dài và nhất thời, cho dù là những cây thường xanh thì cũng có quy luật vận động của sinh mệnh. Cùng với sự thay đổi của các mùa, trong bồn Bonsai, lá sẽ lớn lên rồi rụng đi, sẽ chuyển từ xanh sang đỏ, quả to chi chít, đẹp không tả hết, ngắm thường xuyên sẽ thường thấy cái mới mẻ và cũng khiến mọi người lĩnh hội được niềm vui của cuộc sống.

Tính sinh mệnh dẫn đến hiện tượng phi chủ thể (cách xa ý ban đầu) trong quá trình sáng tạo Bonsai. Cái mà hiện tượng phi chủ thể này đề cập đến là hiệu quả thực tế của tác phẩm mà các nghệ nhân sáng tạo Bonsai tạo ra vô tình tách rời hướng sáng tạo ban đầu. Hiện tượng phi chủ thể này còn nổi bật hơn trong sáng tạo Bonsai, điều này là do hình thái ban đầu của vật liệu dùng trong sáng tạo có tính hạn chế, tính đắp nặn của nguyên liệu cây cối cũng bị hạn chế, thêm vào đó là tính bất ổn trong quá trình phát triển của cây, những khía cạnh không vừa lòng người này dẫn đến việc những tác phẩm Bonsai hoàn mỹ rất ít, độ khó trong sáng tạo cao, thời gian sáng tạo dài và hiệu quả của sáng tạo thấp; dưới tác dụng của quy luật giá, giá Bonsai vốn không cao những cũng đã bị tăng cao lên.

Bonsai Lĩnh Nam hướng đến quốc tế hóa

Nghệ thuật Bonsai Trung Quốc từ khi bắt đầu đã chịu ảnh hưởng của vườn cảnh sơn thủy và tranh sơn thủy, việc tạo cảnh đường đi khi kết hợp đường với cây và đá, ngay từ thời nhà Đường, các nghệ nhân Bonsai Trung Quốc thăng hoa chậu cây cảnh đơn giản thành nghệ thuật Bonsai có cảm hứng nghệ thuật, đến thời cận đại, hướng chính của Bonsai Trung Quốc vẫn phát triển theo nhiều thể loại, bao gồm Bonsai hòn non bộ, Bonsai bám đá và Bonsai cây tạp, cũng có Bonsai cây lớn, Bonsai cây mọc thành bụi và Bonsai cây khác lạ. Chúng tôi tin rằng trong tương lai không xa, nghệ thuật Bonsai Lĩnh Nam chắc chắn sẽ tỏa sáng trong khu rừng nghệ thuật thế giới.