Phương pháp tạo cảnh cho bonsai Hòn Nam bộ Lĩnh Nam

Nghệ thuật cảnh quan vườn cổ Trung Quốc phát triển đến nay đã đạt đến trình độ rất cao, tạo cảnh khu vườn ngoài việc đáp ứng chức năng sử dụng, điều càng quan trọng hơn là phát huy hiệu quả nghệ thuật của nó, làm cho người ta cảm thấy thư giãn và vui vẻ, đây cũng là một cách để cải tạo và làm đẹp tự nhiên.

Bonsai hòn non bộ "Tiểu cảnh hòn non bộ" phát triển đến ngày nay đã có hơn 1300 năm lịch sử, trong quá trình xây dựng khu vườn trong hoàng cung từ triều đại này đến triều đại khác đều có một lượng lớn tư liệu về Bonsai hòn non bộ để cho hậu nhân học tập và nghiên cứu.

Bonsai hòn non bộ thu nhỏ/cô đọng toàn bộ hoặc một phần phong cảnh của khu vườn vào trong bồn, nội dung của nó và cảnh quan thiên nhiên là giống nhau, nhưng nó cũng mang lại một số khó khăn nhất định cho việc sáng tạo. Do đó, công sức trong bồn, ý đồ/tư tưởng ở bên ngoài, sáng tạo bắt nguồn từ cuộc sống; chỉ có đi du ngoạn thưởng lãm nhiều sông núi nổi tiếng, tự mình trải nghiệm các danh lam thắng cảnh, mới có thể tích lũy một số lượng lớn các chủ đề sáng tạo, khi sáng tạo Bonsai hòn non bộ thì cần nắm chắc/có tính toán kỹ càng, chắc chắn. Đồng thời, tiếp thu nhiều các yếu tố như quốc họa, vườn tược và mỹ thuật,... sẽ có lợi ích khi sáng tạo.

1. Công cụ phổ biến

Búa: Loại búa đầu phẳng thích hợp gia công loại đá rời rạc, búa đầu nhọn được sử dụng để đục hang lỗ và chạm khắc hoa văn đá.

Đục: Tạo hang động, vân đá, khe hõm, đường đi, đỉnh núi.

Cưa: Được sử dụng cho các loại đá mềm, tạo vân đá dọc ngang.

Dao khắc: Có các dáng đầu bằng, tròn, xiên... và kích cỡ khác nhau, được sử dụng để chạm khắc tinh xảo trên đá mềm.

Xẻng nhỏ: Được sử dụng để trộn cát xi măng và ghép nối đá núi.

Bàn chải: Có thể dùng làm sạch đá và chải sạch xi măng xung quanh.

Bút lông: Có thể chấm vào nước rồi quét bỏ hỗn hợp xi măng còn sót lại sau khi ghép các khối đá.

2. Vật liệu thông dụng

Vật liệu thường được sử dụng là xi măng, cát, đá núi (bao gồm hai loại đá mềm và đá cứng).

Đá Sa tích, chất đá mềm, màu nâu xám hoặc vàng đất, dễ gia công điêu khắc tạo hình; là một trong những loại đá thường được sử dụng cho Bonsai hòn non bộ, được sinh ra tại một số vùng như Chiết Giang, An Huy, Tứ Xuyên, Hà Bắc, Sơn Đông,...

Đá Ống (còn gọi là đá rơm lúa mì) có hai loại dày và mỏng, có các lỗ nhỏ hình ống và các đỉnh đá kỳ lạ, hang động kỳ quái được hình thành tự nhiên; cần đặc biệt cẩn thận khi gia công, dễ vỡ nát, được sinh ra ở các vùng như núi Trường Bạch Cát Lâm và Hắc Long Giang ở phía đông bắc.

Đá Hải mẫu (đá San hô), đá San hô là một loại hóa thạch bồi đất từ các loài động vật vỏ sò, do được hình thành ở bờ biển nên nó chứa rất nhiều muối, cần được ngâm rửa sạch bằng nước trắng trong một thời gian để loại bỏ muối mới có thể trồng cây.

Chung nhũ thạch, đa số là màu trắng hoặc hơi vàng, hình thành tự nhiên ra các hình dáng khác nhau như hình cột, hình nón, tính chất mềm, rời rạc, dễ cắt, được sinh ra tại Quảng Đông và Quảng Tây.

Đá Sáp (đá chrismatite) thường tồn tại trên núi dưới dạng từng viên một, tính chất kết cấu cứng khỏe và không thể gia công, chỉ dùng nguyên khối đá tạo thành cảnh quan, có các màu như vàng đậm, vàng nhạt, trắng, xanh lục,... đá tượng hình lại càng trân quý.

Đá Gỗ hóa thạch cực kỳ cứng, có màu nâu vàng và xám đen, đây cũng là một vật liệu tốt để tạo núi đá, những loại khác bao gồm đá mềm ở Chiết Giang, đá Vân rùa ở Tứ Xuyên (như hình 5) và đá Xương gà (như hình 6).

Đá búa bổ, chất đá cứng nhưng giòn, có nhiều màu sắc khác nhau bao gồm xám đậm, xám nhạt, xám đen và vàng đất. Đá này có đường vân hình tơ và hình phiến, đục khắc hoặc cắt đứt theo đường vân ấy, thì có thể gia công thành hình, có thể biểu hiện được những đỉnh núi với vách đá cheo leo hoặc núi cao chẹn mây, hùng vĩ thẳng đứng, đá này được sinh ra tại khu vực miền Giang Tô.

Đá Linh bích, chất đá cứng, gõ vào sẽ có âm thanh, có màu đen, trắng, cũng có lẫn thêm các màu tạp đen, trắng, vàng đất, xanh lá... còn được gọi là đa sắc; phần lớn được sinh ra tại huyện Linh Bích, tỉnh An Huy.

Đá Anh (đá vôi), sinh ra tại khu vực Anh Đức tỉnh Quảng Đông, bề mặt đá như hoa sen được đẽo gọt lộn xộn, có đủ các loại đường vân khác nhau, lung linh hoa mỹ, xinh xắn lạ kỳ. Màu sắc đa phần là xám đen, ở giữa có tạp sắc như trắng, xanh lá nhạt hoặc có vân trắng; mặt trước và mặt sau được hình thành tự nhiên, mặt sau khá bằng phẳng, mặt trước có các đường vân tự nhiên, biến hóa phong phú, chất đá cứng, khó gia công, không hút nước, loại đá tốt thường có hình dáng cao vút và dốc, nhiều lỗ, gồ ghề, lởm chởm và tự nhiên.

3. Cách thức thực hiện

Sau khi đục, cưa, khắc đá thì tiến hành ghép đá, dùng hỗn hợp xi măng cát hoặc nước xi măng dính chúng lại, dùng bàn chải, nước, bút lông để quét rửa sạch sẽ. Nhưng khi ghép nối cần chú ý các vân đá nên thống nhất, các đường nối nhỏ, màu sắc cũng nên đồng nhất, không để lại dấu vết nhân tạo.

4. Sáng tạo tự nhiên

Quan sát phần nào phù hợp để đục hang động, đỉnh núi, hẻm núi, đường núi, sườn dốc, vách núi, sườn vách núi v.v... cần hiểu rõ về nó, dùng các công cụ khác nhau để thực hiện đục khắc. Vân gần đỉnh núi phải mảnh, mỏng còn vân ở xa núi nên to rõ.

Phương pháp tạo các đường rãnh vân: ví dụ như tạo đường rãnh gân lá sen thường thể hiện các đường nét núi non của đá hoa cương; tạo đường vân rối loạn linh tinh thường thể hiện diện mạo của núi đất, đá búa bổ cao lớn thẳng tắp có các đường vân và phiến vân, thường thể hiện được vách núi cheo leo hiểm trở và khí thế cao lớn hun hút trong tầng mây; tạo các đường rãnh vân gấp khúc dọc ngang ngoằn ngoèo thường thể hiện được khí chất độc đáo của núi đá. Phương pháp tạo đường rãnh đá trên Bonsai hòn non bộ như hình 3-47.

(a) Tạo gân lá sen (b) Tạo đường vân cho đá búa bổ (c) Tạo đường vân lộn xộn (d) Tạo đường rãnh gấp khúc

Hình 3-47 Phương pháp tạo đường rãnh tường dùng trong Tiểu cảnh Hòn non bộ

5. Cảnh non nước

Sau khi xác định kích cỡ diện tích của bồn, bồn có diện tích lớn thì thiết kế đỉnh núi ở hai bên trái phải của cạnh chiều dài, lấy 1/3 chiều dài bồn làm điểm trung tâm của đỉnh chính. Một bên là đỉnh phụ và đỉnh nhỏ làm nền, chiều cao của đỉnh chính bằng khoảng 60% chiều dài bồn là thích hợp, chiều cao của đỉnh phụ bằng khoảng 50% - 70% chiều cao của đỉnh chính thì tương đối phù hợp (chỉ dành tham khảo). Thân đá thường chỉ có một mặt và phải có đường vân “rãnh”, các nếp nhăn phải có quy luật. Mặt có đường rãnh không trơn nhẵn thì làm mặt đá, mặt mà có đường rãnh trơn nhẵn thì làm mặt lưng đá. Khi hoàn thành, tất cả các mặt đều là mặt chính, các mặt lưng kết hợp vào nhau và biến mất. Dùng hỗn hợp xi măng cát dính lại, về tạo hình thì tiến hành tạo dáng và sắp xếp bố cục theo nguyên tắc nhiều đỉnh núi, các đỉnh cao dốc cheo leo, “một đỉnh núi, tinh hoa ngàn tim; một dòng nước, vạn lí núi sông”. Tiểu cảnh Hòn non bộ lấy núi làm chính, những Tiểu cảnh Hòn non bộ thành công phải có hình thái đẹp và khí thế hùng vĩ cao lớn, với những cảnh quan có rãnh nhăn, nhỏ hẹp, rò rỉ và thông suốt, làm được cảnh quan trước sau, trái phải lệch nhau và có thay đổi, cảnh chính phải nổi bật, chính và phụ phải có sự khác biệt. Khi sáng tạo núi đá hình chữ “品” (chữ “phẩm”), trước tiên lấy khối đá to lớn nhất làm đỉnh chính, sắp xếp ở vị trí trung tâm hơi lệch về phía sau của bồn, những viên đá còn lại bao quanh đỉnh chính, sắp xếp ở hai bên trái phải hơi nghiêng về phía trước. Như vậy, các tầng lớp núi đá chồng chéo lên nhau, đan xen liên kết vào nhau, các đường rãnh núi uy nghiêm, vững chắc tự nhiên, một bức tranh sơn thủy 3D với núi non tuyệt đẹp, sóng nước lăn tăn trong vắt như hiện ngay trước mắt. Cảnh quan trong bồn vừa phải biến hóa đa dạng, vừa không được quá lộ vẻ điêu khắc nhân tạo, phải phù hợp với quy luật của sông núi tự nhiên. Núi có cao có thấp, có gần có xa, sườn núi có dốc có thoải, có dài có ngắn; đỉnh núi có cao vút kỳ hiểm, dãy núi có mềm mại uyển chuyển, có cao lớn hùng vĩ; vách núi cheo leo hiểm trở; hang động có lớn có nhỏ; đường núi uốn khúc quanh co; cây cối rậm rạp so le; rêu cỏ tươi đẹp, lưa thưa; mỗi đỉnh núi, dãy núi, mỗi ngọn núi, dòng nước, mỗi cành cây, ngọn cỏ đều vô cùng quan trọng, nếu có thể “tìm thấy cái hay trên bản nháp”, nhất định sẽ có thể tạo ra tiểu cảnh Hòn non bộ với chuyên môn cao.

Tại một số vị trí thích hợp, tô điểm bằng cách phối thêm một số nhân vật, chim chóc, đình đài, nhà cửa, cầu thuyền v.v..., sẽ làm cho núi đá biến đổi vô cùng vô tận, sinh động đầy sức sống, tràn đầy nét thơ tình họa ý; đặc biệt phải chú ý đến tỷ lệ kích thước và màu sắc đồng nhất, trồng một số loại cỏ và rêu thường xanh trong khe tối của đá núi, phối cùng với con người, thuyền chèo, cầu ao, đình đền..., để làm phong phú nội dung của tiểu cảnh Hòn non bộ, tăng thêm hơi thở của cuộc sống và làm cho nội dung cùng hình thức hài hòa và thống nhất.

6. Bonsai khô (cạn)

Bonsai khô và tiểu cảnh Hòn non bộ về cơ bản tương đồng nhau, là sự kết hợp giữa núi đá và các mặt để tạo cảnh quan. Diện tích mà núi xanh bao quanh và đất bằng là một khái niệm sơ bộ, ghép nối hoặc dán dính các đỉnh núi lại với nhau, đặt ở bên trái phải của chậu, làm được đến độ cao thấp xen kẽ, biến đổi tự nhiên, tạo hiệu quả nghệ thuật cảnh ở xa. Phối hợp ngọn núi nhỏ thích hợp ở chỗ xa thân đá và nơi xa, có một hiệu quả nghệ thuật cảnh xa rộng mở, yên tĩnh trong tầm nhìn mơ hồ, đạt được sự kết hợp động và tĩnh, tràn đầy màu sắc cuộc sống. Trên thân đá điểm xuyết thêm các đình nghỉ, đường dốc, nhân vật, đình đài, và trồng thêm cây nhỏ; trồng cỏ và rêu trong chỗ tối, trồng những cây bé có lá dài nhỏ bên mép đường, cây xanh tạo thành bóng mát, mặt đất và thân núi theo tỉ lệ 4:6 đồng thời thiết kế cầu trên đường, hoàn thành một bức tranh phong cảnh tuyệt đẹp.

7. Bonsai thủy hạn

Bonsai thủy hạn có độ khó cao hơn một chút so với Bonsai khô vì chịu ảnh hưởng của diện tích nước. Đối với kích thước, chiều cao và vị trí đặt đỉnh núi phải được sắp xếp chuẩn xác hơn, phần nước có thể được đặt ở trung tâm hoặc bên sườn núi; phối thêm những cây Bonsai tạp trưởng thành đã được định hình ở bên bờ mặt nước và trên mặt đất liền, có thể biểu hiện càng đẹp hơn, có thể áp dụng hình thức cận thủy hoặc vươn ngang, trồng thêm thực vật mọc ở vách đá tại những nơi thích hợp của thân núi thì sẽ càng tự nhiên và sống động hơn.

Những dãy núi trùng điệp, gần to xa nhỏ, được sắp xếp theo phương pháp kết hợp khéo léo, có thể thể hiện khung cảnh có núi ngoài núi, phát huy đầy đủ các hiệu quả nghệ thuật, mở rộng tầm nhìn ở mặt hồ nước. Độ cao của núi, hiểm trở của đỉnh, kết hợp với các nhân vật, lầu các, đường cầu, cỏ, rêu v.v... tỷ lệ kích thước phải thích đáng, trong hồ phối thêm thuyền nhỏ, kết hợp tĩnh và động, tăng thêm hơi thở cuộc sống, nâng cao hiệu quả nghệ thuật và nội hàm ý nghĩa phong phú. Khi thưởng lãm khiến người xem say sưa ngây ngất mà khao khát, rất có giá trị.

8. Ví dụ về sáng tạo cảnh tiểu cảnh Hòn non bộ

Bonsai khô. Rừng trúc và sườn núi kết hợp thành khung cảnh du lịch miệt vườn (Hình 3-48).

Hình 3-48 (U lâm trúc vận)

Chất liệu: Đá Anh, cây Măng tây; Kích cỡ bồn: Dài 55cm, rộng 40cm, chậu cát tím.

Viên đá núi nhỏ nhiều hang động, đỉnh núi và bồn địa quanh núi, đặt thêm cây cối kết hợp nhân vật liền tạo thành Bonsai khô sinh động như thật (Hình 3-49).

Hình 3-49 (Thanh phong)

Bonsai thủy hạn. Một bồn đá trắng, nông lòng phối với đá Anh, mặt hồ trong vắt, một núi nhỏ ở bên phải kết hợp với cây trên đỉnh núi chính, bên dưới bóng là mặt hồ, có cây cầu bắc ngang kết hợp tượng nhỏ. Phong cảnh rất hữu tình (Hình 3-50).

Hình 3-50 (Âm trạch nhất phương)

Vật liệu: Đá Anh kết hợp với Trà xương đen

(1) Bonsai thủy hạn. Bồn đá bạch vân nông lòng kết hợp đá Chung nhũ thạch, đá này không gia công, vừa hay là một tòa thành, trên mặt đất Bonsai trồng cây Sơn tra. Nó bắc ngang qua sông, con thuyền từ xa tiến đến gần, đình nghỉ mát nhỏ ở đỉnh núi như ẩn như hiện, rêu xanh, cỏ tốt, nhân vật, bố cục sắp xếp hợp lý, là một tác phẩm thành công (Hình 3-51, Hình 3-52).

Hình 3-51 (U gian phi long)

Nguyên liệu: Đá Chung nhũ thạch, Sơn tra, cây Si; Kích cỡ bồn: Dài 100cm, rộng 50cm, bồn đá Bạch vân nông.