Phương pháp trồng mai

Cây mai, như mọi người đều biết, rất dễ trồng và dễ sống. Bằng chứng cho thấy, chung quanh ta có rất nhiều cây mai mọc hoang ở ngoài bờ bụi, ngoài rừng nơi một đôi cây, nơi hàng vạt lớn... chúng cũng sinh trưởng và tăng trưởng mạnh theo thời gian, và đến cuối năm chúng cũng có mùa rụng lá và trổ hoa giống như mai được trồng chăm chút trong vườn nhà vậy.

Thế nhưng, muốn cho cây mai mọc tươi tốt, không tật bệnh, có thân dáng đẹp thì chỉ nên tự trồng mà thưởng thức.

Mặc dầu vẫn biết mai mọc hoang dã bên ngoài nhiều cây cũng có những nét đẹp riêng của nó, nhưng đó là số ít. Nhưng, những cây gọi là đẹp này nếu được bứng về trồng làm kiểng thì chúng ta cũng phải dụng công uốn sửa lại để tạo cho cây có sự cân bằng toàn diện, nên ít ra cũng phải chờ một vài năm sau mới gọi là đẹp được.

Mai mọc hoang ngoài trời do thường xuyên phải sống trong môi trường khắc nghiệt như mưa gió thất thường, như đất đai cằn cỗi, rồi sâu rầy tác hại nên đa số cây nếu không còi cọc cũng bị vướng nhiều thương tật trông tàn tạ... Cho nên dù dụng công uốn sửa đến đâu, những cây mai xấu xí này cũng không thể trở nên cây kiểng quí được.

Nói cách khác, đa số cây mai góp nhặt được nơi hoang dã đều không thích hợp cho lắm trong nghệ thuật cây cảnh. Nói theo thuật ngữ của Bonsai, những cây mọc hoang dã này là cây... nguyên thủy. Thế nhưng, ở Bonsai, đôi khi những cây mang những chứng tích tàn tạ này lại thích hợp, vì ít ra nó cũng làm nổi bật được khả năng chịu đựng cao của một cây phải sống lâu năm trong môi trường quá khắc nghiệt đủ mọi mặt. Và đôi khi chỉ cần bao điều đó thôi cũng đã đủ sức khơi dậy lòng cảm thương của người thưởng ngoạn nó...

Trong khi đó cây mai được trồng trong vườn nhà, do được bàn tay nghệ nhân lành nghề chăm sóc hằng ngày nên đa số đều thích hợp để uốn sửa thành cây kiểng đẹp có giá trị.

Như vậy để có cây mai đẹp, ta cần phải biết phương pháp trồng mai.

Phương pháp trồng mai không quá khó như một số người lầm tưởng, nhưng cũng có một số điều chúng ta cần phải biết tường tận thì mới có nhiều hy vọng tạo được những cây mai kiểng đạt chuẩn đúng với ý muốn của mình:

Đặc tính thực vật của cây mai:

Cây mai tuy có thân cành mềm mại, nhưng sức sống lại dẻo dai, có thể kéo dài tuổi thọ đến hơn trăm năm. Vậy nhờ vào những yếu tố nào mà cây mai có thể sống ngang hàng với Tùng, Bách như vậy?

Bộ rễ

Cây mai sở dĩ sống lâu năm, do phần lớn nằm vào bộ rễ khá hoàn thiện của nó. Cây mai có một rễ cái vừa to khỏe vừa dài. Từ khi còn là cây mai con mới vài ba tháng tuổi, thân mới cao khoảng gang tay mà rễ cái của nó đã cắm sâu xuống đất cũng 10cm rồi. Cây càng lớn rễ cái này càng phát triển mạnh, nhờ đó mới hút được nhiều chất bổ dưỡng trong lòng đất lên nuôi cây. Và cũng nhờ rễ cái này mà thân cây mới đứng vững trước mọi phong ba bão táp, hiếm khi bị ngã đổ. Khi bứng cây mai lên trồng, nếu rễ cái bị đứt ngang hay bị giập thì cây mai đó khó sống, mà nếu có sống được cũng bị mất sức trong một thời gian dài. Ngoài rễ cái ra, mai cũng có nhiều rễ con xuất phát từ đoạn cổ rễ dàn trải ra tứ phía để thu gom các chất bổ dưỡng ở lớp đất mặt lên nuôi cây.

Thân cây

Thân cây mai có thể cao hơn 5m, nếu trồng ngoài vườn lâu năm. Còn trồng trong chậu, chiều cao trung bình khoảng hơn 2m. khi thân còn non thì lõi gỗ bên trong còn mềm dẻo nên dễ uốn sửa nhưng với cây già thì thân cứng chắc. Thân cây có phần gốc to, càng lên cao thân càng nhỏ dần. Bên ngoài thân có lớp vỏ mỏng bao bọc. Vỏ cây mai tơ trơn láng, màu xám ửng xanh. Nhưng với mai già thì lớp vỏ trở nên sần sùi, màu nâu mốc.

Cành mai

Cây mai rất sai cành, đa số cành lại mọc “kiểu xương cá” nên trông không linh động. Đã thế nhiều cành lớn lại mọc xen cạnh cành nhỏ, cành non lại mọc xen cành già... Vì lẽ đó, cần được bàn tay khéo léo của nghệ nhân thường xuyên cắt tỉa, bộ tán mới gọn nhẹ, thông thoáng dễ nhìn.

Lá mai

Lá mai hình trứng, phiến lá rộng lại mọc cách khoảng gần khít nhau nên cây thường có tán lá rậm rạp. Nếu được sống trong môi trường đầy đủ chất và được chăm sóc kỹ lá sẽ xanh tươi mơn mởn suốt năm, trừ mùa mai thay lá. Mai thay toàn bộ lá cũ vào dịp cuối năm Âm lịch. Vào đầu tháng chạp hằng năm, tất cả lá trên cây mai đều trở nên già cỗi, vàng úa, không còn tươi tắn như trước. Sau rằm tháng Chạp lá trên cây bắt đầu rụng dần cho đến hết sạch. Cùng thời gian đó, tại các nách lá có các nụ hoa nhú lên, và khoảng hai tuần sau đó các hoa bung nở rất đẹp. Như vậy, tháng cuối năm là mùa mai thay lá và cũng là mùa mai ra hoa.

Do kinh nghiệm trồng mai lâu năm, ông cha ta từ xưa đã biết chọn ngày thích hợp (khoảng trước hay sau rằm tháng chạp một đôi ngày) để trẩy lá mai thúc ép mai trổ hoa đúng vào dịp Tết Nguyên Đán. Nếu không được trẩy lá toàn bộ một lần thì đến mùa này mai cũng rụng lá dần dần cho đến hết để thay lá mới toàn bộ.

Hoa mai

Khi lá vàng trên cây sắp rụng thì hoa mai từ các nách lá đã tượng hình, khi mắt ta phát giác được thì các nụ đã lớn bằng nửa hột gạo, hình dáng tương tự như một mầm chồi. Từ lúc đó cho đến ngày hoa nở, tùy giống và tùy thời tiết những ngày cuối năm tốt xấu ra sao, mất từ nửa tháng đến ba tuần lễ. Giống mai vàng 5 cánh như mai Sẻ, mai Châu thời gian chờ đợi đó là khoảng nửa tháng. Còn các giống mai ghép nhiều cánh, nhiều tầng thì phải chờ ba tuần, có khi lâu hơn. Qua thời gian, các nụ hoa nhỏ đó cứ lớn dần để trở thành một hoa to bằng hột đậu phộng, gọi là hoa cái. Hoa cái có lớp vỏ bọc bên ngoài gọi là vỏ lụa. Khi đã đến độ lớn tối đa, lớp vỏ lụa của hoa Cái bung rách ra, để lộ một chùm hoa nhỏ có nhiều nụ hoa. Mỗi hoa trong chùm đó sẽ là một hoa mai xinh xắn sau này.

Từ ngày các nụ hoa nhỏ xuất hiện cho đến ngày nở mất khoảng một tuần, nếu gặp năm thời tiết ấm áp thuận lợi. Như vậy, nếu ngày 23 tháng Chạp các hoa cái bắt đầu bung vỏ lụa thì có nhiều hy vọng cây mai đó sẽ nở đúng vào ngày mồng một Tết.

Trên một chùm hoa, nụ nào lớn nhất sẽ nở trước, nụ nhỏ sẽ nở sau đó khoảng một đôi ngày.

Hoa mai chỉ khoe sắc trong thời gian ngắn: Có giống chỉ vài ngày, có giống đến ba bốn ngày mới tàn. Lúc mới nở, các cánh hoa đều nở bung ra, chùm nhụy hoa bên trong cũng xòe rộng ra. Qua ngày sau, đầu các cánh hoa bắt đầu cong lên, các nhụy bên trong cũng chụm đầu lại. Và chỉ mấy giờ sau đó, các cánh hoa sẽ tự động rơi lả tả xuống đất nếu bị lay động, dù đó chỉ là làn gió nhẹ.

Điều kiện sinh thái của cây mai:

Cây mai tuy có khả năng sống được với những vùng đất khác nhau, với nhiều vùng khí hậu khác nhau. Thế nhưng thực tế cho thấy giống hoa này chỉ thích nghi tốt với vùng khí hậu nhiệt đới. Như tại nước ta, cây mai chỉ sống tốt, ra hoa đúng mùa tại các tỉnh trong Nam mà thôi.

Về ánh sáng

Cây mai ưa nắng, chịu được ánh sáng trực xạ, cho nên trồng vào nơi trống trải cây mai tươi tốt, lại ít sâu bệnh. Lượng nắng khoảng 2000 giờ trong năm thích hợp với cây mai. Nhưng điều này không có nghĩa là cây mai có khả năng chịu hạn giỏi. Trồng vào nơi đất đai khô cằn, hoặc gặp năm mùa hạn hán kéo dài cần phải có nước tưới đầy đủ, vì có độ ẩm cần thiết thì mai mới phát triển được. Vùng đất bị che rợp, ít nắng không thích hợp để lập vườn trồng mai.

Về nhiệt độ

Do là giống cây của vùng nhiệt đới nên mai chỉ thích nghi tốt với vùng có khí hậu nóng ẩm như ở miền Nam nước ta. Nhiệt độ trung bình từ 25 đến 30 độ C là tốt nhất. Cây mai vẫn có khả năng sống được trong vùng có khí hậu nóng trên 40 độ C và lạnh dưới 10 độ C, nhưng phát triển chậm. Ngay cả những vùng có khí hậu quá khắc nghiệt như mùa đông lạnh giá kéo dài, thậm chí có băng tuyết, cây mai vẫn sống, nhưng ngừng phát triển.

Về mưa

Lập vườn trồng mai ở những vùng có lượng mưa từ 1.500mm đến 2.000mm trong năm mới thích hợp. Nhưng, mùa mưa phải không trùng với mùa mai trổ hoa mới tốt. Như tại miền Nam, từ Nha Trang trở vào, nơi trong năm có hai mùa mưa nắng rõ rệt: mùa mưa bắt đầu từ tháng tư âm lịch kéo dài đến tháng mười âm lịch, và mùa nắng khởi đầu từ tháng mười âm lịch trở đi, trùng vào mùa thay lá và ra hoa của mai, nên nhờ đó mà năm nào mai cũng nở hoa đúng mùa: mùa tết. Mưa nhiều không ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng của cây mai, nếu sau cơn mưa lớn nước được rút hết, vì mai không thích nghi với đất trồng bị úng ngập, dù là chỉ trong một đôi ngày.

Về gió

Cây mai chỉ thích hợp với vùng gió nhẹ, tốc độ gió khoảng 2 m/giây là vừa. Gặp gió to tuy cây không ngã đổ, vì nhờ vào bộ rễ khá tốt, nhất là rễ cái khá dài cắm sâu xuống đất giữ được thế đứng vững vàng cho cây, nhưng gió lớn thường xuyên sẽ ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng và phát triển của cây do tán lá bị khô héo vì lượng nước trong lá theo gió mà bốc hơi nhanh... đến mùa hoa mai nở mà gặp gió lớn thì hoa sẽ rụng...

Đất trồng mai:

Sở dĩ nhiều người cho cây mai là giống dễ trồng, dễ sống là vì giống cây này có khả năng thích nghi được với nhiều loại đất khác nhau. Ngoài đất màu mỡ ra, cây mai vẫn sống được với đất thịt nặng, đất sét, cát pha, đất có lẫn nhiều đá sỏi, và đất quá nghèo chất dinh dưỡng mà nhiều giống cây khác không thể sống nổi. Chỉ trừ loại đất bị nhiễm phèn, nhiễm mặn và loại “đất chết” tức đất quá khô cằn, không còn màu thì cây mai mới.. chịu chết mà thôi.

Ngay những vùng đất tốt nhưng thấp trũng, hễ mưa to là ngập lụt thì không thể lập vườn trồng mai được. Gặp vùng đất thấp thì phải lên líp cao, mà ngay gặp vùng đất có tầng đất mặt quá mỏng, mạch nước ngầm dâng cao, cũng phải lên líp mới trồng mai được. đã thế chung quanh líp trồng phải có mương rãnh giúp thoát nước hữu hiệu. Vì rằng khu vực trồng mai chỉ cần bị ngập nước trong một đôi ngày thì mai trong vườn sẽ bị vàng lá và chết do bộ rễ bị hư thúi.

Ngay mai trồng trong chậu kiểng, đất trồng cũng chỉ nên tưới vừa đủ độ ẩm mới tốt. Nếu trong ngày tưới nước vào chậu nhiều lần, mà mỗi lần tưới lại cố tưới nước thật đẫm cũng không phải là điều tốt, vì đất quá ẩm là cơ hội tốt cho các loài nấm xâm nhập làm thúi bộ rễ. Trong trường hợp các lỗ thoát nước trổ dưới đáy chậu bị bịt kín khiến nước mưa, nước tưới dư thừa không thoát hết ra được thì... có khác gì đất trồng bị ngập úng, khiến mai cũng bị thúi rễ mà chết héo hàng loạt.

Đất dự định lập vườn trồng mai cần phải được “cày sâu cuốc bẫm” cho thật tơi xốp. Nếu là đất hoang hóa bỏ lâu ngày không trồng trọt hay đất rừng mới khai phá lại cần phải cày bừa thật kỹ đôi ba lần, rồi nhặt nhanh hết các tạp chất như gốc và rễ cây tạp, cỏ dại... sau đó còn phơi ải ra nắng trong nhiều tháng để tiêu diệt hết những loại dịch hại cho cây trồng vốn có sẵn trong đất như các bào tử nấm, bào từ vi khuẩn, tuyến trùng, các trứng hoặc ấu trùng của các loài sâu. Sau đó, mới tính đến việc lên líp cho cao và khai thông mương rãnh để tránh cho vườn khỏi bị úng ngập vì nước mưa, nước tưới...

Đất trồng mai để thiếu màu, quá xấu cần phải bón lót nhiều phân chuồng hoai, phân rác mục. Có thể chỉ bón lót phân vào hố trồng, nếu chọn cách trồng mai vào hố.

Còn mai trồng trong chậu kiểng, do dung tích chậu thường nhỏ nên đất trồng phải chứa nhiều chất dinh dưỡng hơn để giúp cây phát triển nhanh. Ngoài ra, trước và sau mùa mưa nên bón thúc thêm phân hữu cơ hay vô cơ (N-P-K, Urea...) vào chậu để tiếp sức thêm cho cây trồng sinh trưởng tốt hơn.

Đất trong chậu kiểng vốn không nhiều nên hằng năm ta còn phải thay hết đất cũ bằng đất mới, do đất cũ đã bị cây rút cạn kiệt hết chất màu. Việc thay đất mới vào chậu mai thường được tiến hành vào các tháng giêng, hai sau Tết, khi mùa hoa mai đã tàn và trên cây đang có tán lá mới. Việc làm này tiếng trong nghề gọi là “sang chậu”, vì rằng nếu muốn thay đổi chậu cũ bằng chậu mới người ta cũng chỉ tranh thủ dịp thay đất này để thay chậu mà thôi.

Trước một ngày dự định thay đất mới (hoặc sang chậu) ta cần tưới đẫm nước vào gốc mai để đất được mềm ra, không còn dễ thành khối cứng, nhờ đó mới bứng cây mai ra khỏi chậu được dễ dàng mà lại không làm thương tổn đến bộ rễ.

Trước khi trồng lại vào chậu với đất mới nhiều màu mỡ, những rễ già hoặc bị sâu bệnh, kể cả những rễ non khỏe nhưng mọc dày cũng đều bị tỉa bỏ, nhờ đó bộ rễ của cây được thông thoáng hơn. Việc tỉa bớt rễ này không làm cho cây mất sức, trái lại còn tạo cơ hội tốt cho cây phát triển mạnh hơn...